पत्रकारिता हा व्यवसाय आहे की समाजसेवा? हा प्रश्न आज अनेकांच्या मनात निर्माण होत आहे. कारण काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले, माध्यमे बदलली; पण पत्रकारितेचे मूलभूत तत्त्व आजही बदललेले नाही—”सत्य शोधणे, सत्य पडताळणे आणि सत्य समाजापुढे मांडणे.”
पत्रकार म्हणजे गळ्यात प्रेस कार्ड, हातात मायक्रोफोन आणि मोबाईलमध्ये कॅमेरा एवढेच नाही. पत्रकार म्हणजे समाजाचा विश्वास, लोकशाहीचा पहारेकरी आणि सामान्य माणसाच्या आवाजाला न्याय मिळवून देणारा दुवा. त्याच्या एका बातमीमुळे एखाद्या गावाला पाणी मिळू शकते, रस्ता होऊ शकतो, भ्रष्टाचार उघड होऊ शकतो किंवा एखाद्या निरपराधाला न्याय मिळू शकतो. म्हणून पत्रकाराच्या लेखणीची किंमत पैशात नाही; ती जनतेच्या विश्वासात मोजली जाते.
कालचा पत्रकार…
पूर्वी पत्रकारांकडे मोठी कार्यालये नव्हती. महागडे कॅमेरे नव्हते. सोशल मीडिया नव्हता. तरीही त्यांच्या बातम्यांवर समाज डोळे झाकून विश्वास ठेवत होता. कारण त्या लेखणीमध्ये प्रामाणिकपणा होता. त्यांनी सत्यासाठी संघर्ष केला, अडचणी सहन केल्या, पण मूल्यांशी तडजोड केली नाही.
आजचा पत्रकार…
आज पत्रकारितेची साधने प्रगत झाली आहेत. मोबाईलवरून थेट प्रक्षेपण होते. एका क्लिकमध्ये बातमी जगभर पोहोचते. ही मोठी संधी आहे; पण त्याचबरोबर मोठी जबाबदारीही आहे. वेगापेक्षा विश्वास महत्त्वाचा आहे. पहिली बातमी देण्यापेक्षा खरी बातमी देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
शिक्षण महत्त्वाचे; पण चारित्र्य त्याहून मोठे
पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेला पत्रकार कायदे, भाषा, तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक पद्धती अधिक चांगल्या प्रकारे जाणू शकतो. पण पदवी म्हणजेच चांगली पत्रकारिता असे नाही.
ग्रामीण भागात अनेक पत्रकार मर्यादित शिक्षण असूनही लोकांचा आवाज बनले आहेत. त्यांची ताकद पदवी नाही; तर लोकांशी असलेले नाते, प्रामाणिकपणा आणि समाजासाठी झटण्याची तयारी आहे. शिक्षण आणि अनुभव यांची सांगड घातली तर पत्रकारिता अधिक समृद्ध होते.
पत्रकाराची खरी ओळख
खरा पत्रकार कोणालाही घाबरत नाही; पण कोणालाही घाबरवतही नाही.
तो कोणालाही ब्लॅकमेल करत नाही.
तो अफवा पसरवत नाही.
तो बातमी विकत नाही.
तो सत्याशी तडजोड करत नाही.
तो कायद्याचा आदर करतो.
तो प्रत्येक व्यक्तीचा सन्मान राखतो.
तो सत्तेला प्रश्न विचारतो; पण न्यायाची मर्यादा ओलांडत नाही.
पत्रकारितेची प्रतिष्ठा जपणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी
प्रत्येक क्षेत्राप्रमाणे पत्रकारितेतही विविध प्रकारची माणसे असू शकतात. परंतु काही व्यक्तींच्या चुकीच्या वर्तनामुळे संपूर्ण पत्रकारितेचे मूल्य कमी होत नाही. आजही हजारो पत्रकार प्रामाणिकपणे काम करत आहेत. त्यांच्यामुळेच समाजाचा विश्वास टिकून आहे.
म्हणून गरज आहे ती एकमेकांवर आरोप करण्याची नाही; तर स्वतःची पत्रकारिता अधिक पारदर्शक, जबाबदार आणि लोकाभिमुख करण्याची.
खरा पत्रकार श्रीमंत कसा होतो?
खरा पत्रकार केवळ पैशाने श्रीमंत होत नाही. तो आपल्या कष्टाने, प्रामाणिकपणाने आणि विश्वासाने श्रीमंत होतो.
त्याचे घर कायदेशीर आणि कष्टाच्या उत्पन्नावर उभे असते. त्याच्या मुलांसाठी तो सर्वात मोठी संपत्ती ठेवतो ती म्हणजे—स्वच्छ नाव आणि सन्मान.
मोठी गाडी, मोठे घर किंवा मोठे पद ही यशाची एक मोजणी असू शकते; पण पत्रकाराचे खरे वैभव म्हणजे समाज म्हणतो—”हा पत्रकार सत्यासाठी उभा राहतो.”
पत्रकारासाठी सात सुवर्ण तत्त्वे
सत्य हा धर्म.
निष्पक्षता हा स्वभाव.
नम्रता ही ओळख.
धैर्य ही ताकद.
संवेदनशीलता ही जबाबदारी.
कायद्याचा आदर ही मर्यादा.
समाजहित हे अंतिम ध्येय.
पत्रकारिता ही केवळ उपजीविकेचे साधन नाही; ती लोकशाहीची नैतिक जबाबदारी आहे.
प्रेस कार्ड काही वर्षांनी बदलू शकते.
मोबाईल आणि कॅमेरे बदलू शकतात.
पद बदलू शकते.
परंतु चारित्र्य, सत्यनिष्ठा आणि जनतेचा विश्वास हे आयुष्यभर टिकणारे असतात.
पत्रकाराची खरी उंची त्याच्या खुर्चीने ठरत नाही, ती त्याच्या विचारांनी ठरते. त्याची खरी ओळख मायक्रोफोनने होत नाही, ती त्याच्या लेखणीने होते. आणि त्याची खरी श्रीमंती पैशात नसते, ती जनतेच्या मनात असते.
लेखणी विकली जाऊ नये. सत्य वाकवले जाऊ नये. पत्रकारितेची प्रतिष्ठा जपली गेली, तर लोकशाही अधिक मजबूत होईल. कारण खरा पत्रकार कधीच स्वतःसाठी लिहीत नाही; तो समाजाच्या भविष्यासाठी लिहित असतो.
