पॅकेटमधील दूध खरंच शुद्ध आहे का? डेअरी उद्योगाचा आतला प्रवास, विज्ञान, नियम आणि ग्राहकांसमोरील वास्तव
“दूध हे संपूर्ण अन्न आहे,” हे वाक्य आपण लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत. आईच्या दुधानंतर सर्वाधिक महत्त्व दिले जाणारे अन्न म्हणजे दूध. लहान मुलांच्या वाढीसाठी, विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठी, गर्भवती महिलांसाठी, वृद्धांसाठी आणि रुग्णांसाठी दूध हा आहाराचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो. मात्र आजच्या आधुनिक काळात एक प्रश्न वारंवार उपस्थित होतो—आपण दररोज पित असलेले पॅकेटमधील दूध नेमके किती शुद्ध आहे? त्यावर पूर्वीसारखी साय का येत नाही? डेअरीमध्ये दूध नेमके कोणत्या प्रक्रियेतून जाते? दही, पनीर, लोणी, तूप आणि आईस्क्रीम तयार करताना कोणत्या पद्धती वापरल्या जातात? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, ग्राहकांनी कोणत्या गोष्टींकडे लक्ष द्यावे?
आज भारतातील दुग्धव्यवसाय हा लाखो शेतकरी आणि हजारो उद्योगांशी जोडलेला आहे. गावागावातून दूध संकलन केंद्रात आणले जाते. तेथे सर्वप्रथम दुधाचे तापमान, फॅट, एसएनएफ (SNF), घनता आणि गुणवत्ता तपासली जाते. दूध निकृष्ट किंवा खराब असल्यास ते स्वीकारले जात नाही. योग्य दर्जाचे दूध शीतकरण करून मोठ्या डेअरी प्रकल्पात पाठवले जाते.
डेअरीमध्ये पोहोचल्यानंतर दूध पाश्चरायझेशन प्रक्रियेतून जाते. या प्रक्रियेमध्ये दूध ठराविक तापमानावर काही सेकंद गरम करून लगेच थंड केले जाते. यामुळे दुधातील हानिकारक जीवाणू नष्ट होतात, तर दुधातील बहुतांश पोषक घटक टिकून राहतात. ही प्रक्रिया ग्राहकांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
त्यानंतर होमोजेनायझेशन प्रक्रिया केली जाते. अनेक ग्राहकांना वाटते की पॅकेट दुधावर साय येत नाही म्हणजे दूध कृत्रिम आहे. प्रत्यक्षात तसे नसते. या प्रक्रियेमध्ये दुधातील चरबीचे कण अतिशय सूक्ष्म करून संपूर्ण दुधात समान प्रमाणात पसरवले जातात. त्यामुळे साय वरती जाड थर म्हणून जमा होत नाही. याचा अर्थ दूध भेसळयुक्त आहे, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.
डेअरीमध्ये क्रीम वेगळे करण्यासाठी विशेष सेपरेटर यंत्र वापरले जाते. त्यानंतर बाजारातील विविध प्रकारच्या दुधासाठी आवश्यक त्या प्रमाणात क्रीम पुन्हा मिसळले जाते. म्हणूनच फुल क्रीम, स्टँडर्ड, टोंड, डबल टोंड आणि स्किम्ड दूध अशी वेगवेगळी उत्पादने उपलब्ध असतात. प्रत्येक प्रकारामध्ये फॅटचे प्रमाण वेगळे असते आणि ते अन्न सुरक्षा नियमांनुसार नियंत्रित केले जाते.
याच दुधापासून दही, ताक, लोणी, तूप, पनीर, श्रीखंड, चीज, आईस्क्रीम आणि इतर अनेक दुग्धजन्य पदार्थ तयार होतात. प्रत्येक उत्पादनासाठी वेगवेगळी प्रक्रिया, तापमान नियंत्रण आणि गुणवत्ता तपासणी आवश्यक असते. आधुनिक डेअरी उद्योगामध्ये स्वच्छता, तापमान नियंत्रण आणि प्रयोगशाळा चाचण्यांना मोठे महत्त्व दिले जाते.
दुसरीकडे, देशातील काही भागांत वेळोवेळी दूध भेसळीची प्रकरणे उघडकीस आली आहेत. तपास यंत्रणांनी काही घटनांमध्ये पाणी, स्टार्च, युरिया, डिटर्जंट किंवा इतर अनधिकृत पदार्थ मिसळल्याचे आढळले असून संबंधितांवर कारवाई करण्यात आली आहे. काहीवेळा सोशल मीडियावर कास्टिक सोडा, डिटर्जंट किंवा इतर रसायनांविषयी अनेक दावे केले जातात. मात्र प्रत्येक दावा खरा असतोच असे नाही. अशा प्रकारच्या भेसळीचे आरोप फक्त अधिकृत तपास आणि प्रयोगशाळेच्या अहवालांवरच सिद्ध होऊ शकतात. त्यामुळे पुराव्याशिवाय कोणत्याही कंपनीवर आरोप करणे योग्य नाही.
भारतात दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांवर अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI) तसेच राज्य अन्न व औषध प्रशासनाचे नियम लागू होतात. नियमित नमुने तपासले जातात. निकृष्ट किंवा भेसळयुक्त दूध आढळल्यास दंड, परवाना रद्द करणे आणि न्यायालयीन कारवाईपर्यंतची कठोर शिक्षा होऊ शकते.
तज्ज्ञांच्या मते ग्राहकांनी दूध खरेदी करताना पॅकेटवरील उत्पादन तारीख, वापरण्याची अंतिम तारीख, फॅटचे प्रमाण आणि उत्पादकाची माहिती तपासावी. पॅकेट फुगलेले, गळती असलेले किंवा संशयास्पद वाटल्यास ते वापरू नये. दूध उकळून वापरणे आणि संशयास्पद नमुना आढळल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
गावातील ताजे दूध आणि पॅकेटमधील दूध यांची तुलना करताना ग्राहकांनी विज्ञान समजून घेणे आवश्यक आहे. गावच्या ताज्या दुधावर नैसर्गिकरित्या साय येते, तर पॅकेट दुधावर होमोजेनायझेशनमुळे ती दिसत नाही. हा फरक प्रक्रियेचा आहे, भेसळीचा नाही.
आज ग्राहक अधिक जागरूक झाला आहे. तो फक्त आकर्षक जाहिरातींवर विश्वास ठेवत नाही, तर गुणवत्तेची मागणी करतो. त्यामुळे डेअरी उद्योगानेही पारदर्शकता, शुद्धता आणि गुणवत्तेला सर्वोच्च प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. शेतकऱ्याने कष्टाने उत्पादित केलेले दूध ग्राहकापर्यंत जसेच्या तसे, सुरक्षित आणि गुणवत्तापूर्ण स्वरूपात पोहोचणे हीच खरी यशस्वी दुग्धव्यवस्था ठरेल.
निष्कर्ष
दूध हा केवळ व्यवसाय नाही, तर तो आरोग्य, विश्वास आणि अन्नसुरक्षेशी संबंधित विषय आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे दूध अधिक सुरक्षित बनवणे शक्य झाले असले तरी भेसळीच्या घटना रोखण्यासाठी कठोर अंमलबजावणी, नियमित तपासणी आणि ग्राहकांची जागरूकता तितकीच आवश्यक आहे. “शुद्ध दूध हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार आहे” आणि तो अधिकार जपण्यासाठी शेतकरी, डेअरी उद्योग, प्रशासन आणि ग्राहक या सर्वांनी समान जबाबदारी पार पाडणे हीच काळाची गरज आहे.
