विशेष लेख | संपादकीय शैली – रमेश बनसोडे.
आजच्या डिजिटल युगात पत्रकारितेचे स्वरूप झपाट्याने बदलत असून पारंपरिक दैनंदिन, साप्ताहिक आणि मासिक वृत्तपत्रांसोबत न्यूज वेबसाईट, युट्यूब चॅनल, सोशल मीडिया न्यूज प्लॅटफॉर्म आणि पीडीएफ ई-पेपर यांचे जाळे मोठ्या प्रमाणात विस्तारले आहे. या बदलत्या परिस्थितीत “RNI नोंदणी नसलेले सर्वच पत्रकार फेक आहेत का?” हा प्रश्न चर्चेचा विषय बनला आहे.
काही पारंपरिक माध्यम प्रतिनिधींमार्फत जिल्हाधिकारी कार्यालयांकडे निवेदने देऊन डिजिटल माध्यमांवर कारवाईची मागणी केली जात असल्याचे चित्र काही ठिकाणी दिसून येत आहे. मात्र या विषयाकडे कायदेशीर आणि पत्रकारितेच्या दृष्टीने स्वतंत्रपणे पाहण्याची गरज असल्याचे मत माध्यम क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे.
RNI म्हणजे काय आणि त्याची मर्यादा काय?
RNI (Registrar of Newspapers for India) ही व्यवस्था प्रामुख्याने मुद्रित वृत्तपत्रांच्या नोंदणीसाठी लागू मानली जाते. दैनंदिन, साप्ताहिक किंवा मासिक मुद्रित प्रकाशनासाठी संबंधित प्रक्रिया असते. मात्र प्रत्येक डिजिटल न्यूज प्लॅटफॉर्म, युट्यूब चॅनल, सोशल मीडिया पेज किंवा वेबसाईटसाठी RNI नोंदणी बंधनकारक आहे असा एकसारखा कायदेशीर नियम सर्वत्र लागू होत नाही.
डिजिटल माध्यम म्हणजे बेकायदेशीर माध्यम नाही
डिजिटल स्वरूपात बातम्या प्रकाशित करणे, व्हिडिओ वार्तांकन करणे, पीडीएफ अंक प्रकाशित करणे किंवा सोशल मीडियावर बातमी देणे यामुळे एखादी व्यक्ती आपोआप फेक पत्रकार ठरत नाही. मात्र त्या माध्यमाने लागू असलेले इतर कायदे, कॉपीराइट नियम, माहितीची सत्यता, फसवणूक प्रतिबंधक तरतुदी आणि प्रशासनाने लागू केलेल्या अटींचे पालन करणे अपेक्षित असते.
पत्रकार आणि पत्रकार ओळखपत्र यात फरक
पत्रकारिता करणे, माध्यम चालवणे आणि शासकीय मान्यता प्राप्त पत्रकार म्हणून काम करणे या वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत. शासन मान्यता, अधिस्वीकृती किंवा अधिकृत ओळखपत्र नसणे म्हणजे पत्रकारिता करता येत नाही असा अर्थ होत नाही; तसेच स्वतःला पत्रकार म्हणणे म्हणजे शासकीय मान्यता मिळाली असेही मानले जात नाही.
कारवाईचा निकष नेमका काय असावा?
जर कोणतेही माध्यम खोटी माहिती पसरवत असेल, दिशाभूल करत असेल, ब्लॅकमेलिंग, चुकीची जाहिरात किंवा कायद्याचे उल्लंघन करत असेल तर संबंधित कायद्यांनुसार कारवाई होऊ शकते. मात्र केवळ डिजिटल माध्यम चालवणे किंवा RNI नसणे हा एकमेव निकष मानून कारवाईची मागणी करणे हा स्वतंत्र चर्चेचा विषय आहे.
पत्रकारितेचे मूल्य माध्यमात नाही, तर विश्वासार्हतेत आहे
आजचा वाचक कागदी वर्तमानपत्रासोबत मोबाईलवरील बातम्याही वाचतो. त्यामुळे पारंपरिक आणि डिजिटल माध्यमांमध्ये संघर्ष निर्माण करण्याऐवजी पारदर्शकता, तथ्याधारित वार्तांकन आणि जबाबदार पत्रकारिता यावर भर देणे ही काळाची गरज असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
