लग्नसमारंभातील “मानपान संस्कृती” की सामान्य माणसाचा अपमान?
प्रतिनिधी – अंकुश घारे
वाढत्या दिखावूपणामुळे नात्यांमध्ये निर्माण होतेय दुरावा
आजच्या आधुनिक काळात विवाहसोहळे हे केवळ दोन जीवांचे किंवा दोन कुटुंबांचे मिलन राहिले नसून अनेक ठिकाणी ते प्रतिष्ठा, राजकीय शक्ती, आर्थिक सामर्थ्य आणि सामाजिक प्रभाव दाखवण्याचे माध्यम बनताना दिसत आहेत. लग्नसमारंभात होणारे स्टेजवरील सत्कार, फेटे बांधणे, हार-तुरे, पुष्पगुच्छ देणे, मान्यवरांची नावे पुन्हा पुन्हा जाहीर करणे आणि “विशेष पाहुण्यांना” दिले जाणारे अवाजवी महत्त्व यामुळे सामान्य नातेवाईक आणि आप्तेष्ट नकळत दुर्लक्षित होत असल्याची भावना समाजात वाढत आहे.
पूर्वीच्या काळात लग्न म्हणजे घरातील आनंदाचा उत्सव असायचा. गावातील, नात्यातील, शेजारच्या लोकांनी एकत्र येऊन आनंदाने लग्नकार्य पार पाडायचे. प्रत्येक व्यक्तीला “आपले माणूस” म्हणून सन्मान दिला जायचा. श्रीमंत-गरीब, मोठे-लहान असा भेदभाव नसायचा. परंतु कालांतराने लग्नसमारंभांमध्ये दिखावूपणा वाढू लागला आणि “कोण मोठा पाहुणा आला?”, “कोणत्या आमदाराने हजेरी लावली?”, “कोणत्या पुढाऱ्याचा सत्कार झाला?” यालाच अधिक महत्त्व दिले जाऊ लागले.
आज अनेक लग्नसमारंभांमध्ये असे चित्र दिसते की, काही विशिष्ट राजकीय व्यक्ती, उद्योगपती किंवा प्रतिष्ठित लोक कार्यक्रमात आले की संपूर्ण समारंभ काही काळ थांबवला जातो. स्टेजवरून त्यांचे नाव घेऊन स्वागत केले जाते, फेटे बांधले जातात, हार घातले जातात, पुष्पगुच्छ दिले जातात आणि छायाचित्रणासाठी विशेष व्यवस्था केली जाते. याच वेळी, कोपऱ्यात शांतपणे बसलेले वृद्ध मामा, कष्टकरी काका, आत्या, मावश्या, गरीब नातेवाईक किंवा मित्रपरिवार मात्र दुर्लक्षित राहतात. हे तेच लोक असतात जे लग्नाच्या तयारीपासून शेवटपर्यंत घरच्यांसारखे राबत असतात.
अनेक गरीब नातेवाईक स्वतःची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असतानाही लग्नाला येण्यासाठी पैसे खर्च करतात. काहीजण कर्ज काढून भेटवस्तू आणतात, काही प्रवास करून वेळ काढतात, काही दोन दिवस कामधंदा बंद ठेवून मदतीला येतात. पण अशा लोकांची साधी दखलही घेतली जात नाही. उलट, फक्त “मोठ्या लोकांच्या” उपस्थितीला प्रतिष्ठेचे मापदंड मानले जाते. त्यामुळे सामान्य माणसाच्या मनात कमीपणाची भावना निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
विशेष म्हणजे, ज्या प्रतिष्ठित व्यक्तींना एवढे महत्त्व दिले जाते त्यांपैकी अनेक जण केवळ काही मिनिटांसाठी कार्यक्रमात येतात. फोटो काढले जातात, सत्कार होतो, सोशल मीडियावर पोस्ट टाकल्या जातात आणि लगेच “दुसरा कार्यक्रम आहे”, “मीटिंग आहे”, “वेळ नाही” असे सांगून ते निघून जातात. अनेकदा ते जेवणही करत नाहीत. दुसरीकडे, साधे नातेवाईक मात्र शेवटपर्यंत उपस्थित राहून सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडत असतात. त्यामुळे खरा मान कोणाला द्यायला हवा, हा प्रश्न निर्माण होतो.
मानपानाच्या या वाढत्या स्पर्धेमुळे लग्नसमारंभांवर आर्थिक भारही वाढत आहे. काही कुटुंबे केवळ प्रतिष्ठा टिकवण्यासाठी कर्जबाजारी होतात. महागडे स्टेज, विशेष सत्कार, मोठे बॅनर, व्हीआयपी व्यवस्था, वेगळे आसन, महागडे फेटे आणि दिखाऊ स्वागत यासाठी लाखो रुपये खर्च केले जातात. पण त्याचवेळी घरातील गरजू नातेवाईकांकडे दुर्लक्ष केले जाते. समाजात प्रतिष्ठा टिकवण्याच्या या शर्यतीमुळे नात्यांमधील माणुसकी हरवत चालली आहे.
काही समाज अभ्यासकांच्या मते, लग्नसमारंभातील हा दिखावूपणा समाजात मानसिक दरी निर्माण करतो. “मोठ्या लोकांनाच मान” आणि “सामान्य लोक केवळ गर्दी” अशी मानसिकता वाढीस लागल्यास समाजातील समानतेचा विचार कमकुवत होऊ शकतो. विवाहसोहळा हा प्रेम, स्नेह, आशीर्वाद आणि नात्यांचा उत्सव असावा; तो सामाजिक दर्जा मोजण्याचे व्यासपीठ होऊ नये.
अनेक ठिकाणी आता काही सकारात्मक बदलही दिसत आहेत. काही कुटुंबांनी स्टेजवरील वैयक्तिक सत्कार बंद केले आहेत. “उपस्थित सर्व पाहुणे आमच्यासाठी मान्यवर आहेत” असा फलक लावून सर्वांचे सामूहिक स्वागत केले जाते. काहीजण लग्नातील अनावश्यक खर्च टाळून सामाजिक उपक्रमांसाठी निधी देतात. काही विवाहसोहळ्यांमध्ये वेळेवर विधी, साधेपणा आणि सर्व पाहुण्यांशी समान वागणूक याला प्राधान्य दिले जात आहे. हा बदल समाजासाठी निश्चितच प्रेरणादायी मानला जात आहे.
समाजात खरी प्रतिष्ठा ही पैशाने, पदाने किंवा राजकीय ओळखीने मिळत नाही; ती माणुसकीने आणि आपुलकीने मिळते. लग्नसमारंभात फेटे बांधण्यापेक्षा आपल्या गरीब नातेवाईकांना प्रेमाने जेवायला बसवणे, त्यांच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यांचा सन्मान राखणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण शेवटी फोटोतील मान्यवर नाही, तर संकटात धावून येणारी आपलीच माणसे आयुष्यभर साथ देत असतात.
आज गरज आहे ती विवाहसोहळ्यांचा मूळ उद्देश पुन्हा जिवंत करण्याची. प्रत्येक पाहुणा हा सन्मानास पात्र आहे, ही भावना रुजवण्याची. लग्नात आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचे मनापासून स्वागत करून, कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना समान मान दिला, तरच विवाहसोहळा खऱ्या अर्थाने आनंदाचा आणि संस्मरणीय ठरेल.
