लेखक – रमेश बनसोडे
बीजिंग : एका चुकीच्या निर्णयाची मोठी किंमत
सन १९५८ मध्ये चीनचे तत्कालीन नेते माओ झेडोंग यांनी देशात “ग्रेट लीप फॉरवर्ड” (Great Leap Forward) ही महत्त्वाकांक्षी योजना सुरू केली. चीनला अल्पावधीत कृषी आणि औद्योगिक महासत्ता बनवण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. मात्र, याच काळात घेतलेल्या एका निर्णयाने चीनच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या पर्यावरणीय आणि मानवी संकटाला सुरुवात झाली.
सरकारने असा निष्कर्ष काढला की चिमण्या (Eurasian Tree Sparrow) मोठ्या प्रमाणात शेतातील धान्य खात आहेत. अधिकृत अंदाजानुसार, एक चिमणी वर्षभरात अनेक किलो धान्य खाते आणि त्यामुळे लाखो लोकांच्या अन्नाचा तुटवडा निर्माण होतो, असा दावा करण्यात आला. हा दावा वैज्ञानिकदृष्ट्या पूर्णपणे तपासलेला नव्हता.
‘फोर पेस्ट्स कॅम्पेन’ – चिमण्यांविरुद्ध युद्ध
१९५८ मध्ये चीन सरकारने “Four Pests Campaign” सुरू केली. या मोहिमेत चार शत्रू घोषित करण्यात आले –
उंदीर
डास
माश्या
चिमण्या
संपूर्ण देशातील नागरिकांना चिमण्या नष्ट करण्याचे आदेश देण्यात आले.
लोकांनी झाडांवरील घरटी उद्ध्वस्त केली, अंडी फोडली, पिल्ले मारली आणि भांडी, ढोल, ताटे वाजवत चिमण्यांना सतत उडवत ठेवले. दीर्घकाळ हवेत उडत राहिल्याने हजारो चिमण्या थकव्याने खाली पडून मृत्युमुखी पडत. काही ठिकाणी गोळ्या झाडूनही त्यांची शिकार करण्यात आली.
अंदाजे कोट्यवधी चिमण्या या मोहिमेत मारल्या गेल्या.
सरकारचा अंदाज ठरला चुकीचा
सुरुवातीला असे वाटले की आता पिकांचे नुकसान कमी होईल. पण प्रत्यक्षात उलटच घडले.
शास्त्रज्ञांनी नंतर स्पष्ट केले की चिमण्या फक्त धान्य खात नव्हत्या; त्या मोठ्या प्रमाणात टोळ, अळ्या, किडे आणि इतर पीकनाशक कीटक देखील खात होत्या.
चिमण्या नष्ट झाल्यानंतर टोळधाडी आणि इतर कीटकांची संख्या प्रचंड वाढली. त्यांनी शेतातील पिकांवर मोठ्या प्रमाणात हल्ला केला आणि लाखो हेक्टरवरील पिके नष्ट झाली.
भीषण दुष्काळ आणि लाखो मृत्यू
कीटकांचा प्रादुर्भाव, चुकीची कृषी धोरणे, हवामानातील अडचणी आणि प्रशासनातील त्रुटी यामुळे चीनमध्ये इतिहासातील सर्वात भीषण दुष्काळांपैकी एक निर्माण झाला.
१९५९ ते १९६१ या काळात लाखो लोक उपासमारीला सामोरे गेले. विविध अभ्यासांनुसार मृतांचा आकडा कोट्यवधींमध्ये असल्याचे मानले जाते.
चीनने चूक मान्य केली.
परिस्थिती गंभीर झाल्यानंतर सरकारला समजले की चिमण्या शत्रू नसून शेतीच्या संरक्षणासाठी उपयुक्त आहेत.
यानंतर चिमण्यांना “चार शत्रूं”च्या यादीतून काढून टाकण्यात आले. त्यांच्या जागी ढेकूण (Bedbugs) यांचा समावेश करण्यात आला.
मग चिमण्या पुन्हा कुठून आल्या?
चीनमध्ये चिमण्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणात घटली होती. त्यामुळे नैसर्गिक संतुलन पुनर्स्थापित करण्यासाठी चीनने सोव्हिएत संघ (आजचा रशिया) आणि इतर शेजारी देशांमधून चिमण्या आणल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये उल्लेख आढळतात. त्याचबरोबर उरलेल्या चिमण्यांचे संरक्षण करण्यात आले आणि त्यांची संख्या हळूहळू पुन्हा वाढू लागली.
या घटनेतून मिळालेला धडा
चीनमधील “चिमण्या मारण्याची मोहीम” हा इतिहासातील एक महत्त्वाचा धडा मानला जातो. निसर्गातील प्रत्येक जीव पर्यावरणाच्या साखळीतील महत्त्वाचा दुवा असतो. वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय घेतलेले निर्णय शेती, पर्यावरण आणि समाजासाठी किती घातक ठरू शकतात, याचे हे जगातील सर्वात मोठे उदाहरण आहे.
आज पर्यावरणतज्ज्ञ ही घटना वारंवार उद्धृत करून सांगतात की निसर्गातील संतुलन बिघडवण्याची किंमत संपूर्ण मानवजातीला मोजावी लागू शकते.
