DJ की डॉल्बी? नेमका फरक काय; ध्वनीप्रदूषण रोखण्यासाठी काय बंद करायला हवे?

DJ की डॉल्बी? प्रश्न साउंड सिस्टीमचा नाही, तर नियमबाह्य ध्वनीप्रदूषणाचा; नेमके बंद काय करायचे?

 

विशेष प्रतिनिधी : Rjnews 27 मराठी रमेश बनसोडे

 

सण-उत्सव, धार्मिक कार्यक्रम, मिरवणुका, विवाह सोहळे, जयंती तसेच विविध सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये संगीत आणि ध्वनीव्यवस्थेला मोठे महत्त्व असते. काळानुसार पारंपरिक वाद्यांपासून आधुनिक DJ आणि मोठ्या क्षमतेच्या साउंड सिस्टीमपर्यंत कार्यक्रमांची ध्वनीव्यवस्था बदलली आहे. मात्र याच ध्वनीव्यवस्थेचा आवाज मर्यादेपलीकडे गेल्यानंतर ध्वनीप्रदूषणाचा प्रश्न गंभीर बनतो.

 

अनेकदा एखाद्या कार्यक्रमानंतर ‘DJ बंद करा’, ‘डॉल्बी बंद करा’ अशा मागण्या पुढे येतात. परंतु येथे एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो—समस्या नेमकी DJची आहे का, डॉल्बीची आहे का, की नियमांचे उल्लंघन करून केला जाणारा अतितीव्र आवाज ही खरी समस्या आहे?

 

DJ म्हणजे नेमके काय?

 

DJ म्हणजे Disc Jockey. DJकडून विविध गाणी, संगीत आणि ध्वनी एकत्र करून कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार ते सादर केले जाते. गाण्यांमध्ये मिक्सिंग, बीट्स, इफेक्ट्स आणि आवाजातील बदल यासाठी विविध ऑडिओ उपकरणांचा वापर केला जातो.

 

म्हणजेच DJ ही मुख्यतः संगीत सादर करण्याची पद्धत किंवा व्यवस्था आहे. DJ असणे म्हणजे आपोआपच ध्वनीप्रदूषण होणे असे नाही. DJचा आवाज किती ठेवला आहे, कोणत्या ठिकाणी कार्यक्रम होत आहे, कोणत्या वेळेत तो सुरू आहे आणि संबंधित नियमांचे पालन केले जात आहे का, यावर परिस्थिती अवलंबून असते.

 

डॉल्बी म्हणजे काय?

 

‘डॉल्बी’ हा शब्द अनेक ठिकाणी मोठ्या क्षमतेच्या साउंड सिस्टीमसाठी बोलचालीत वापरला जातो. प्रत्यक्षात ऑडिओ क्षेत्रात ‘Dolby’ ही स्वतंत्र तंत्रज्ञानाशी संबंधित संज्ञा आहे. मात्र स्थानिक पातळीवर मोठे स्पीकर्स, सबवूफर, अॅम्प्लिफायर आणि इतर ध्वनी उपकरणांच्या संचाला अनेकदा ‘डॉल्बी’ असे संबोधले जाते.

 

त्यामुळे DJ आणि डॉल्बी हे शब्द समान अर्थाचे नाहीत. DJ संगीत सादरीकरणाशी संबंधित आहे, तर मोठी साउंड सिस्टीम ही संगीत किंवा इतर ध्वनी मोठ्या क्षमतेने प्रसारित करण्यासाठी वापरली जाते.

 

मग खरा प्रश्न कुठे निर्माण होतो?

 

खरा प्रश्न ‘DJ विरुद्ध डॉल्बी’ असा नसून ‘मर्यादेपेक्षा जास्त आणि नियमबाह्य ध्वनीप्रदूषण’ असा आहे.

 

एखाद्या कार्यक्रमात DJ सुरू आहे म्हणून तो कार्यक्रम आपोआप नियमबाह्य ठरत नाही. त्याचप्रमाणे मोठी साउंड सिस्टीम वापरली म्हणून प्रत्येक वेळी ती बेकायदेशीर आहे, असेही सरसकट म्हणता येणार नाही.

 

मात्र ध्वनीची तीव्रता वाढवत नेणे, परिसरातील नागरिकांना त्रास होईल अशा पद्धतीने आवाज करणे, रात्री उशिरापर्यंत साउंड सुरू ठेवणे किंवा लागू असलेल्या ध्वनीप्रदूषणाच्या नियमांचे पालन न करणे, हा सार्वजनिक हिताचा गंभीर विषय ठरतो.

 

रुग्ण, विद्यार्थी आणि ज्येष्ठ नागरिकांचे काय?

 

मोठ्या आवाजाचा प्रश्न केवळ ‘करमणूक विरुद्ध विरोध’ इतकाच मर्यादित नाही. रुग्णालये, शाळा, महाविद्यालये, निवासी परिसर तसेच ज्येष्ठ नागरिक राहत असलेल्या भागात अतितीव्र आवाजाचा परिणाम अधिक जाणवू शकतो.

 

रुग्णालयातील रुग्णांना शांत वातावरणाची आवश्यकता असते. विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी शांतता आवश्यक असते. ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुलांनाही सततच्या मोठ्या आवाजाचा त्रास होऊ शकतो.

 

त्यामुळे कार्यक्रम साजरा करण्याचा अधिकार आणि परिसरातील नागरिकांच्या शांततेचा अधिकार यामध्ये संतुलन राखणे आवश्यक आहे.

 

‘DJ बंद करा’ एवढ्यावर प्रश्न सुटणार का?

 

हा देखील विचार करण्यासारखा मुद्दा आहे.

 

एका ठिकाणी DJ बंद केला आणि दुसऱ्या प्रकारच्या साउंड सिस्टीममधून त्याच पातळीवर मोठा आवाज सुरू राहिला, तर ध्वनीप्रदूषणाचा मूळ प्रश्न सुटणार नाही.

 

म्हणूनच कारवाई करताना उपकरणाचे नाव काय आहे यापेक्षा त्यातून निर्माण होणारा आवाज, कार्यक्रमाची वेळ, ठिकाण आणि लागू नियमांचे पालन यांचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

 

प्रशासनाची भूमिका काय असावी?

 

ध्वनीप्रदूषणाबाबत प्रशासनाने कोणत्याही एका कार्यक्रमाला किंवा उपकरणाला लक्ष्य करण्यापेक्षा सर्वांसाठी समान नियमांची अंमलबजावणी करणे अपेक्षित आहे.

 

कार्यक्रमासाठी आवश्यक परवानग्या, निर्धारित वेळ, ध्वनीची अनुमत मर्यादा, संवेदनशील परिसर आणि सार्वजनिक तक्रारी याकडे संबंधित यंत्रणांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे.

 

नियमांचे उल्लंघन झाल्यास संबंधित कायदे आणि नियमांनुसार कारवाई होणे अपेक्षित आहे. त्याचवेळी नियमांचे पालन करणाऱ्या आयोजकांना अनावश्यक त्रास होणार नाही, याचीही दक्षता प्रशासनाने घेणे गरजेचे आहे.

 

आयोजकांचीही जबाबदारी तितकीच महत्त्वाची

 

सण-उत्सव किंवा सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजित करणाऱ्या मंडळांची आणि आयोजकांचीही जबाबदारी आहे. कार्यक्रमाचा उत्साह कायम ठेवताना परिसरातील नागरिकांना त्रास होणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

 

‘आवाज जितका मोठा तितका कार्यक्रम मोठा’ अशी मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. कार्यक्रमाचा दर्जा हा केवळ साउंडच्या आवाजावर ठरत नाही. नियोजनबद्ध, शिस्तबद्ध आणि नियमांचे पालन करणारा कार्यक्रमही तितकाच उत्साहपूर्ण होऊ शकतो.

 

मग नेमके काय बंद करायला हवे?

 

या प्रश्नाचे उत्तर स्पष्ट आहे—DJ नावाचे उपकरण किंवा डॉल्बी नावाची साउंड सिस्टीम एवढेच लक्ष्य करण्यापेक्षा नियमबाह्य ध्वनीप्रदूषणाला आळा घालणे आवश्यक आहे.

 

म्हणजेच—

 

DJ बंद करण्यापेक्षा नियमबाह्य DJचा आवाज बंद व्हायला हवा.

 

डॉल्बी बंद करण्यापेक्षा मर्यादेपेक्षा जास्त आवाज बंद व्हायला हवा.

 

सण-उत्सव बंद करण्याचा प्रश्न नसून, नागरिकांच्या शांततेला बाधा आणणारा नियमबाह्य ध्वनीप्रदूषणाचा प्रकार थांबवणे गरजेचे आहे.

 

‘आवाजाचा अधिकार की शांततेचा अधिकार?’

 

हा प्रश्न आता प्रत्येक गावात, शहरात आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांच्या आयोजकांसमोर उभा राहत आहे. उत्सव साजरा करणे ही सामाजिक आणि सांस्कृतिक गरज असली, तरी त्या उत्सवाचा आनंद इतर नागरिकांच्या त्रासाचे कारण बनू नये, याची जबाबदारी आयोजक, साउंड चालक आणि प्रशासन या तिन्ही घटकांची आहेDJ की डॉल्बी? नेमका फरक काय; ध्वनीप्रदूषण रोखण्यासाठी काय बंद करायला हवे?.

 

त्यामुळे भविष्यात ‘DJ बंद करा की डॉल्बी?’ या वादापेक्षा ‘नियमांचे पालन करून आवाजाची मर्यादा कशी राखता येईल?’ यावर चर्चा होणे अधिक आवश्यक आहे.

 

सणाचा उत्साहही राहू द्या आणि नागरिकांची शांतताही जपू द्या; कारण प्रश्न संगीताचा नाही, तर त्याच्या वापराच्या मर्यादेचा आहे.