Rjnews27 मराठी विशेष
रमेश बनसोडे
आज १ जून. सोशल मीडियावर शुभेच्छांचा वर्षाव, मोबाईलवर वाढदिवसाच्या संदेशांची गर्दी आणि अनेकांच्या प्रोफाइलवर एकच तारीख झळकताना दिसते. विशेष म्हणजे महाराष्ट्रातील तसेच देशातील लाखो नागरिकांचा वाढदिवस आजच असल्याचे सरकारी नोंदींमध्ये दिसून येते. मात्र या सर्वांचा जन्म खरोखरच १ जून रोजी झालेला नसतो. मग ही तारीख इतकी सर्वसामान्य कशी झाली? यामागचा इतिहास नेमका काय आहे? हा प्रश्न अनेकांना पडतो.
पूर्वी ग्रामीण भागात जन्म-मृत्यू नोंदणीची व्यवस्था आजइतकी सक्षम नव्हती. अनेक कुटुंबांमध्ये मुलांच्या जन्माची अचूक तारीख लिहून ठेवली जात नव्हती. जन्माचा दिवस, महिना किंवा वर्ष लक्षात असले तरी नेमकी तारीख माहित नसायची. परिणामी मुलांना शाळेत प्रवेश देताना शिक्षकांसमोर मोठी अडचण निर्माण होत असे.
त्याकाळी शाळेत प्रवेशासाठी जन्मतारीख आवश्यक असल्याने विद्यार्थ्यांची अंदाजे जन्मतारीख नोंदवली जाई. महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये शैक्षणिक वर्ष साधारणपणे जून महिन्यापासून सुरू होत असल्याने आणि प्रशासनिक सोयीसाठी अशा विद्यार्थ्यांना १ जून ही तारीख देण्याची प्रथा रूढ झाली. त्यामुळे ज्यांच्या जन्माची अचूक तारीख उपलब्ध नव्हती, त्यांच्या शालेय दाखल्यांवर १ जून ही जन्मतारीख नोंदवली जाऊ लागली.
काळाच्या ओघात हीच जन्मतारीख शाळेच्या दाखल्यातून इतर सरकारी कागदपत्रांमध्येही पोहोचली. आज अनेक नागरिकांच्या आधार कार्ड, मतदान ओळखपत्र, सेवा पुस्तिका, निवृत्ती नोंदी आणि इतर सरकारी कागदपत्रांमध्ये १ जून हीच जन्मतारीख दिसून येते.
विशेष म्हणजे आजही ग्रामीण महाराष्ट्रात अनेक ज्येष्ठ नागरिक अभिमानाने सांगतात, “खरा वाढदिवस कधी आहे हे माहित नाही; पण सरकारी वाढदिवस १ जूनलाच आहे.” त्यामुळे १ जून हा दिवस केवळ एक तारीख नसून ग्रामीण समाजजीवन, शिक्षण व्यवस्था आणि प्रशासनिक पद्धतीचा एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ बनला आहे.
आजच्या डिजिटल युगात जन्मानंतर लगेच जन्मनोंदणी केली जाते. त्यामुळे नव्या पिढीतील मुलांच्या जन्मतारखा अचूकपणे नोंदवल्या जात आहेत. मात्र १ जून ही तारीख महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांच्या आठवणींशी, शालेय जीवनाशी आणि जुन्या प्रशासनिक परंपरेशी जोडलेली असल्याने तिचे वेगळे स्थान कायम आहे.
आज १ जून रोजी वाढदिवस साजरा करणाऱ्या सर्व नागरिकांना शुभेच्छा देताना, या तारखेच्या मागे दडलेला इतिहासही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. अनेकांसाठी हा केवळ वाढदिवस नसून एका काळाचा, एका व्यवस्थेचा आणि ग्रामीण वास्तवाचा जिवंत दस्तऐवज आहे.
– Rjnews27 मराठी विशेष लेख
