घोड धरण : शिरूरच्या दुष्काळी मातीत उभे राहिलेले जलक्रांतीचे प्रतीक
पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुका हा कायमच कमी पावसाचा आणि दुष्काळी पट्टा म्हणून ओळखला जातो. या भागातील शेती, पिण्याचे पाणी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था टिकवण्यासाठी उभारण्यात आलेल्या महत्त्वाच्या प्रकल्पांमध्ये घोड धरण या धरणाचा अग्रक्रम लागतो. चिंचणी गावाजवळ घोड नदीवर उभारलेले हे धरण केवळ जलसाठा नसून शिरूरच्या इतिहासातील विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
घोड नदी ही भीमा नदीची प्रमुख उपनदी असून सह्याद्रीच्या पूर्व उतारावरून वाहत शिरूर परिसरात प्रवेश करते. पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात वाहून जाणारे पाणी अडवून ते शेतीसाठी वापरण्याची संकल्पना तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी मांडली. स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्रातील सिंचन विकास धोरणांतर्गत या प्रकल्पाला गती मिळाली. धरणाचे बांधकाम 1954 च्या सुमारास सुरू होऊन 1965 मध्ये पूर्ण झाल्याचे नोंदींमध्ये नमूद आहे. त्यामुळे हे धरण पूर्णपणे भारतीय प्रशासनाच्या काळात उभारण्यात आलेले प्रकल्प मानले जाते; ब्रिटिशकालीन संकल्पना असली तरी प्रत्यक्ष उभारणी स्वतंत्र भारतात झाली.
धरण बांधण्यामागील उद्दिष्ट काय होते?
शिरूर, श्रीगोंदा आणि कर्जत परिसरातील हजारो हेक्टर शेती कोरडवाहू होती. वारंवार दुष्काळ, पिकांचे नुकसान आणि स्थलांतर या समस्या गंभीर बनल्या होत्या. त्यामुळे:
शेतीसाठी कायमस्वरूपी पाणीपुरवठा
दुष्काळी भागाला सिंचनाखाली आणणे
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणे
पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता वाढवणे
भविष्यातील औद्योगिक गरजांसाठी जलसाठा तयार करणे
या उद्देशाने घोड धरण उभारण्यात आले.
धरणाची रचना आणि तांत्रिक वैशिष्ट्ये
घोड धरण हे मुख्यत्वे मातीच्या भरावाचे धरण आहे. धरणाची उंची अंदाजे 29.6 ते 34.74 मीटर दरम्यान नोंदवली जाते, तर लांबी सुमारे 3.2 ते 3.3 किलोमीटर आहे. धरणाला 29 मोठे दरवाजे असून पुराचे पाणी नियंत्रित करण्यासाठी भव्य सांडवा उभारण्यात आला आहे.
धरणाची जलसाठा क्षमता अंदाजे 7.64 टीएमसी इतकी मानली जाते. काही अधिकृत आकडेवारीनुसार वापरण्यायोग्य क्षमता 154.80 दशलक्ष घनमीटर इतकी आहे.
धरणासाठी लागलेले साहित्य कुठून आले?
त्या काळात आधुनिक यंत्रसामग्री मर्यादित असल्याने मोठ्या प्रमाणात स्थानिक दगड, मुरूम, चिकणमाती आणि परिसरातील खाणींमधील बांधकाम साहित्य वापरण्यात आले. धरणाच्या भरावासाठी नदीकाठचा मातीचा पट्टा आणि जवळील टेकड्यांतील दगडी साहित्य वापरल्याचे स्थानिक अभ्यासक सांगतात. अनेक ग्रामस्थांनी मजूर म्हणून या कामात सहभाग घेतल्याच्या आठवणी आजही वृद्धांच्या कथांमध्ये ऐकायला मिळतात.
किती जमीन सिंचनाखाली आली?
घोड धरणातून डावा आणि उजवा असे दोन प्रमुख कालवे सोडण्यात आले आहेत. डाव्या कालव्याची लांबी सुमारे 85 किलोमीटर तर उजव्या कालव्याची लांबी सुमारे 30 किलोमीटर आहे. या माध्यमातून हजारो हेक्टर जमीन ओलिताखाली आली. अधिकृत आकडेवारीनुसार 40 हजार हेक्टरपेक्षा अधिक शेतीला या प्रकल्पाचा लाभ मिळतो.
marathiwikipedia.com +1
कोणत्या भागांना होतो लाभ?
या धरणाचा थेट फायदा पुणे जिल्ह्यातील शिरूर परिसरासोबतच श्रीगोंदा आणि कर्जत तालुक्यातील अनेक गावांना झाला. काही भागांत पिण्याचे पाणी, तर काही भागांत ऊस, डाळिंब, गहू, भाजीपाला आणि फळबागांसाठी सिंचन उपलब्ध झाले.
धरणामुळे इतिहास पाण्याखाली गेला का?
मोठ्या धरणांप्रमाणेच घोड धरणामुळेही काही गावांच्या जमिनी, शेतीचे पट्टे आणि जुन्या वाड्या पाण्याखाली गेल्याचे सांगितले जाते. काही कुटुंबांचे पुनर्वसन करण्यात आले होते. तथापि, नेमकी किती गावे पूर्णपणे विस्थापित झाली याची अधिकृत स्पष्ट आकडेवारी सहज उपलब्ध नाही. स्थानिकांच्या कथनानुसार अनेक जुन्या देवस्थाने, स्मशानभूमी आणि पिढ्यान् पिढ्या कसलेली शेती जलाशयाखाली गेली. त्यामुळे विकासासोबत विस्थापनाची वेदनाही या धरणाच्या इतिहासाशी जोडली गेली आहे.
घोड धरणामुळे बदललेला शिरूर
एकेकाळी दुष्काळाने होरपळणाऱ्या भागात घोड धरणामुळे हिरवळ दिसू लागली. कालव्यांच्या परिसरात ऊस, डाळिंब, कांदा, गहू आणि भाजीपाला पिकू लागला. अनेक गावांची अर्थव्यवस्था बदलली. विहिरींची पातळी वाढली. ग्रामीण भागात शेतीपूरक व्यवसायांना चालना मिळाली.
आजही पावसाळ्यात घोड धरण भरल्यानंतर परिसरातील निसर्गरम्य दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटक मोठ्या संख्येने भेट देतात. मात्र वाढते प्रदूषण, गाळ साचणे आणि अनियमित पर्जन्यमान यांसारखी नवी आव्हाने या धरणासमोर उभी राहत आहेत.
घोड धरण हे केवळ पाण्याचा साठा नसून शिरूरच्या सामाजिक, आर्थिक आणि कृषी इतिहासाला दिशा देणारे जलस्मारक ठरले आहे.
