करडे शेतकऱ्यांचा आक्रोश – मेहनतीच्या घामाला योग्य भाव नाही, टोमॅटोला बाजारात दुप्पट दर
शिरूर तालुक्यातील करडे गावात पिकांच्या हिरव्या वेलीत लालचुटुक टोमॅटो चमकत आहेत. पहाटेचा गारवा, अंगावर दाटलेली धुके आणि शेताच्या माळावर घाम गाळणारे हात… हे दृश्य पाहताना कोणालाही वाटेल, “किती भाग्यवान हे शेतकरी!” पण या सौंदर्याच्या मागे दडलेली वास्तवाची कहाणी हृदय पिळवटून टाकणारी आहे.
येथील शेतकरी पोपट सदाशिव बांदल यांच्यासारखे अनेक शेतकरी आज आर्थिक विवंचनेत आहेत. मेहनतीने पिकवलेला टोमॅटो ग्रामीण बाजारात ५० रुपये किलो विकला जातो, तर शहरातील भाजी मंडईत तोच टोमॅटो १०० रुपये किलो दराने पोचतो. एवढ्या फरकातही शेतकऱ्याच्या खिशात फक्त तुटपुंजा मोबदला येतो.
खर्च जास्त, उत्पन्न कमी – तोट्यातला हंगाम
पोपट बांदल सांगतात, “एका एकरात टोमॅटो पिकवण्यासाठी बियाण्यापासून ते काढणीपर्यंत आम्हाला मजुरी, खते, पाणी, औषधे, वाहतूक अशा अनेक बाबींवर मोठा खर्च करावा लागतो. एका हंगामात सरासरी १ लाख रुपये तरी जातात. पण बाजारात जो दर मिळतो, तो खर्चही भागवत नाही.”
त्यांच्या मते, दराचा मोठा हिस्सा मध्यस्थ आणि व्यापाऱ्यांच्या खिशात जातो. शेतकरी मात्र कर्ज आणि हतबलतेच्या कचाट्यात अडकतो.
मध्यस्थांचे जाळे – शेतकऱ्याच्या घामाचा दर
गावातून पिके शहरात पोहोचवण्याची प्रक्रिया शेतकऱ्याच्या हिताची नाही. उत्पादन थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याऐवजी ते अनेक टप्प्यांतून जातं—हात बदलतात, दर वाढतो, पण नफा मात्र शेतकऱ्यापासून दूर राहतो.
बांदल यांचा संताप उफाळून येतो, “आम्हाला थेट बाजाराशी जोडणारी व्यवस्था असती तर आम्ही सन्मानाने जगलो असतो. पण मध्यस्थ कमी करण्याची कुणालाच इच्छा नाही.”
प्रशासनाकडे आणि संघटनांकडे मागणी
स्थानिक शेतकरी संघटनांनी या गंभीर समस्येकडे लक्ष द्यावे आणि शेतकरी ते ग्राहक थेट विक्री साखळी उभी करावी, अशी मागणी बांदल यांनी केली आहे. तसेच, सरकारने दर नियंत्रित करण्यासाठी तातडीने पावले उचलावीत, अन्यथा शेतकऱ्यांचा संघर्ष वाढतच जाईल, असे ते सांगतात.
फक्त टोमॅटोचा प्रश्न नाही
हा केवळ टोमॅटोचा विषय नाही. कांदा, भाजीपाला, धान्य—अनेक पिकांसाठी हीच परिस्थिती आहे. शेतकरी पिकवतो, ग्राहक महागात विकत घेतो, आणि मधला नफा व्यापाऱ्यांच्या खिशात जातो. हात गाळणारा शेतकरी मात्र स्वतःच्या घरात टोमॅटो महागात विकत घ्यायला भाग पाडला जातो.
उद्या अंधारात जाणार का शेतकऱ्याचा दिवा?
शेतकऱ्याच्या अंगणातील दिवा उजळला पाहिजे, त्यासाठी त्याच्या घामाचा दर न्यायाने मोजला गेला पाहिजे. अन्यथा, शेतं ओस पडतील, तरुणाई शेती सोडून शहराकडे धावेल, आणि आपल्या थाळीतील अन्नाचा रंगही फिका पडेल.
