आभाळ भरून येतेय… पण पाऊस कुठे? ‘एल निनो’च्या सावटाने शेतकरी चिंतेत; रब्बी हंगामासमोरही संकटाची चाहूल
पाऊसच नसेल तर शेती, महागाई आणि सर्वसामान्यांचे अर्थकारण कसे सावरणार? निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी झाडे लावण्याची वेळ
विशेष प्रतिनिधी | Rjnews27 मराठी – रमेश बनसोडे
पावसाचे चार थेंब जमिनीवर पडले की मातीचा सुगंध दरवळतो, शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावर आशेची पालवी फुटते आणि सर्वसामान्यांच्या मनातही दिलासा निर्माण होतो. कारण पाऊस हा केवळ आकाशातून पडणारा पाण्याचा थेंब नाही, तर तो शेतीपासून बाजारपेठेपर्यंत आणि शेतकऱ्यापासून सर्वसामान्यांच्या स्वयंपाकघरापर्यंतच्या संपूर्ण अर्थचक्राचा आधार आहे.
मात्र सध्या अनेक भागांत परिस्थिती वेगळीच दिसत आहे. आकाशात काळेकुट्ट ढग जमा होतात, वातावरणात गारवा जाणवतो, क्षणभर वाटते की आता मुसळधार पाऊस कोसळणार; पण काही वेळातच ढग विरून जातात आणि पावसाचा एक थेंबही जमिनीवर पडत नाही. ‘आभाळ येते, पण पाऊस येत नाही’, अशी अवस्था अनेक भागांमध्ये पाहायला मिळत आहे.
पाऊस कमी झाला तर त्याचा परिणाम केवळ शेतात होत नाही. त्याचे पडसाद बाजारपेठेत उमटतात, भाजीपाल्याच्या दरात दिसतात, धान्याच्या किमतीत जाणवतात आणि अखेरीस त्याचा फटका थेट सर्वसामान्यांच्या घरच्या बजेटला बसतो.
—
पाऊस म्हणजे शेतीचा श्वास!
भारतातील मोठा शेतकरी वर्ग आजही पावसावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. विहिरी, बोअरवेल, तलाव आणि सिंचनाच्या सुविधा असल्या तरी प्रत्येक शेतापर्यंत पुरेसे पाणी पोहोचतेच असे नाही. त्यामुळे आकाशाकडे पाहत पावसाची वाट पाहणारा शेतकरी आजही ग्रामीण भारताचे वास्तव आहे.
वेळेवर आणि पुरेसा पाऊस झाला तर खरीप पिकांना बळ मिळते. जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो. जलसाठे भरतात. विहिरींना पाणी येते. जनावरांच्या पाण्याचा प्रश्न काही प्रमाणात सुटतो. पुढील हंगामासाठीही पाण्याची उपलब्धता वाढते.
परंतु पाऊस कमी झाला, तर या संपूर्ण साखळीवर परिणाम होतो. शेतीचे उत्पादन घटू शकते आणि त्यानंतर बाजारातील पुरवठा कमी झाल्यास अनेक वस्तूंचे दर वाढण्याची शक्यता निर्माण होते.
म्हणूनच पाऊस हा महागाई नियंत्रणात ठेवणाऱ्या महत्त्वाच्या नैसर्गिक घटकांपैकी एक आहे.
—
‘आभाळ’ आहे; पण पावसाचा थेंब नाही!
सध्या अनेक ठिकाणी आकाशाकडे पाहिले की ढग दिसतात. पण त्या ढगांचे रूपांतर पावसात होताना दिसत नाही. शेतकऱ्यांसाठी ही परिस्थिती अधिक अस्वस्थ करणारी आहे.
पावसाची वाट पाहत पेरणी करणारा शेतकरी, पिकांची उगवण पाहून पुढील नियोजन करणारा शेतकरी आणि पिकाला वेळेवर पाणी मिळेल का, या चिंतेत असलेला शेतकरी—या प्रत्येकाच्या नजरा आज आकाशाकडे आहेत.
पाऊस पडला तर शेतकऱ्याला दिलासा; पाऊस पडला तर बाजारपेठेला आधार; पाऊस पडला तर सर्वसामान्यांच्या खिशालाही काहीसा दिलासा.
पण पाऊसच कमी झाला तर अनेक गोष्टी नियंत्रणाबाहेर जाण्याची शक्यता निर्माण होते.
—
महागाईचा फटका पुन्हा सर्वसामान्यांना?
पावसाचा शेतीशी असलेला संबंध थेट आहे. पिकांचे उत्पादन कमी झाले तर बाजारात पुरवठा कमी होतो. पुरवठा कमी आणि मागणी कायम राहिली तर किमती वाढू शकतात.
भाजीपाला, धान्य, डाळी, तेलबिया यांसारख्या कृषी उत्पादनांच्या दरावर हवामानाचा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पावसाचे गणित बिघडले की त्याचे गणित घरच्या बजेटवरही येऊन थांबते.
आधीच वाढत्या खर्चाने त्रस्त असलेल्या सर्वसामान्य कुटुंबासाठी ही बाब चिंतेची आहे.
—
एल निनो म्हणजे नेमके काय?
‘एल निनो’ हा शब्द ऐकायला कठीण वाटतो; पण त्याचा अर्थ अगदी सोप्या भाषेत समजून घ्यायचा झाला तर—प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राचे पाणी नेहमीपेक्षा जास्त उबदार होण्याची हवामानातील एक नैसर्गिक घटना म्हणजे ‘एल निनो’.
समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढले की वातावरणातील वाऱ्यांची आणि पावसाची नेहमीची रचना बदलू शकते. या बदलाचा परिणाम जगाच्या वेगवेगळ्या भागांतील हवामानावर होऊ शकतो.
भारताच्या दृष्टीने त्याचा एक महत्त्वाचा संभाव्य परिणाम म्हणजे मान्सूनच्या पावसावर परिणाम होण्याची शक्यता.
म्हणजेच, सोप्या भाषेत सांगायचे तर—
समुद्राचे पाणी तापते → वातावरणातील वाऱ्यांची रचना बदलते → पावसाच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो → काही भागांत कमी पाऊस, तर काही भागांत अतिवृष्टीची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
मात्र प्रत्येक एल निनो वर्षी भारतात सारखाच पाऊस कमी होतो असे सरसकट म्हणता येत नाही. त्याचा परिणाम इतर महासागरीय आणि वातावरणीय घटकांवरही अवलंबून असतो.
—
एल निनोचे सावट अधिक गडद झाले तर?
हवामानातील बदलांचा परिणाम शेतीवर होण्याची शक्यता असल्याने एल निनोची तीव्रता वाढल्यास शेतकरी वर्गासाठी चिंता वाढू शकते.
विशेषतः रब्बी हंगामासाठी तापमान, जमिनीतील ओलावा आणि योग्य वेळी मिळणारा पाऊस हे घटक महत्त्वाचे आहेत. गहू, हरभरा, मोहरी यांसारख्या रब्बी पिकांना त्यांच्या वाढीच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर अनुकूल हवामानाची गरज असते.
जर हिवाळ्यात तापमान अपेक्षेपेक्षा जास्त राहिले किंवा आवश्यक ओलावा आणि पाऊस कमी झाला, तर काही पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे एल निनोचे संकट तीव्र झाले तर रब्बी हंगामाकडेही शेतकऱ्यांना सावधपणे पाहावे लागेल.
—
७४१ पैकी ३५० जिल्ह्यांत दुष्काळासदृश परिस्थिती?
दिलेल्या हवामानविषयक माहितीनुसार, पावसाच्या कमतरतेमुळे देशातील ७४१ पैकी सुमारे ३५० जिल्ह्यांमध्ये दुष्काळासदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे. जूनमध्ये मान्सूनच्या सुरुवातीला अपेक्षित पावसाचा ताळमेळ काही भागांत बिघडला, तर जुलैमध्ये काही ठिकाणी जोरदार पावसाने परिस्थिती सुधारल्याचे चित्र दिसले.
मात्र त्यानंतर पावसात पुन्हा खंड पडल्यास शेतीसाठी उपलब्ध असलेला ओलावा आणि पाणीसाठ्यांचे गणित बिघडू शकते.
याच पार्श्वभूमीवर हवामानाचा पुढील अंदाज आणि एल निनोची स्थिती याकडे शेतकरी, सरकार आणि कृषी क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे.
—
हिवाळाही उबदार राहण्याची शक्यता; ‘गुलाबी थंडी’ला मुकणार का?
एल निनोचा प्रभाव कायम राहिल्यास हिवाळ्यातही तापमान नेहमीपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जाते.
हिवाळ्यातील गारवा हा केवळ आनंद देणारा ऋतू नाही; तो शेतीसाठीही महत्त्वाचा असतो. विशेषतः गहूसारख्या काही रब्बी पिकांच्या वाढीसाठी योग्य तापमानाची आवश्यकता असते.
हिवाळ्यात तापमान वाढले आणि उष्णतेच्या लाटा जाणवल्या तर त्याचा परिणाम पिकांच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर होण्याची शक्यता आहे.
म्हणूनच यंदाचा हिवाळा केवळ ‘गुलाबी थंडी’च्या आठवणींपुरता मर्यादित राहणार की शेतीसाठी नवी चिंता घेऊन येणार, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरणार आहे.
—
निसर्गाचा समतोल बिघडवून पावसाची अपेक्षा कशी करणार?
पाऊस हवा असेल तर झाडेही हवीत.
ही गोष्ट आज पुन्हा एकदा अधोरेखित करण्याची वेळ आली आहे.
एकेकाळी गावांच्या हद्दीत, शेतांच्या बांधावर, रस्त्यांच्या कडेला, नदी-नाल्यांच्या परिसरात मोठमोठी झाडे दिसायची. उन्हाळ्यात प्रवाशांना सावली देणारी, पक्ष्यांना आसरा देणारी आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत करणारी ही झाडे आज अनेक ठिकाणी गायब होताना दिसतात.
शेतांच्या बांधावर पूर्वी वड, पिंपळ, चिंच, कडुनिंब यांसारखी झाडे असायची. आज अनेक ठिकाणी बांधाभोवती झाडांऐवजी सिमेंटचे कंपाउंड उभे राहिलेले दिसते.
विकास आवश्यक आहे; रस्ते, घरे, उद्योग आवश्यक आहेत. मात्र विकासाच्या नावाखाली निसर्गाची मुळेच तोडली गेली तर भविष्यात त्याची किंमत कोणाला मोजावी लागणार?
—
महामार्ग रुंद झाले; पण झाडांची सावली हरवली
पूर्वी गावाकडच्या रस्त्याने प्रवास करताना दोन्ही बाजूंना उभी असलेली मोठमोठी झाडे प्रवाशांचे स्वागत करायची. उन्हाळ्यात त्यांच्या सावलीतून वाहनांचा प्रवास व्हायचा.
आज महामार्ग रुंद झाले आहेत, वाहने वाढली आहेत; मात्र अनेक ठिकाणी रस्त्यांच्या कडेला असलेली जुनी झाडे दिसेनाशी झाली आहेत.
रस्ता रुंद करणे आवश्यक असेल, तर त्यासोबत झाडांची भरपाई म्हणून अधिक झाडे लावणे, त्यांचे संगोपन करणे आणि ती मोठी होईपर्यंत त्यांची जबाबदारी घेणे हीसुद्धा तितकीच महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
झाड लावणे सोपे आहे; पण झाड जगवणे ही खरी परीक्षा आहे.
—
पाऊस मागायचा असेल तर झाडांशी नाते जोडावे लागेल
आज आपण आकाशाकडे पाहून पावसाची वाट पाहतो. पण त्याच वेळी आपल्या परिसरातील झाडांची संख्या किती कमी झाली आहे, याचाही विचार करण्याची वेळ आली आहे.
निसर्गाचे चक्र एका घटकावर चालत नाही. जंगल, झाडे, माती, पाणी, नद्या, तलाव, वातावरण आणि समुद्र—हे सर्व एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
त्यामुळे पावसासाठी केवळ प्रार्थना नको; प्रयत्नही हवेत.
प्रत्येक शेताच्या बांधावर शक्य तिथे झाडे, गावात वृक्षसंवर्धन, रस्त्यांच्या कडेला नियोजनबद्ध वृक्षलागवड, पाण्याचे संवर्धन आणि भूजल पुनर्भरण यावर भर देणे आवश्यक आहे.
आज आकाशाकडे पाहणाऱ्या शेतकऱ्याचा प्रश्न उद्याच्या पिढीचा आहे
आज शेतकरी आकाशाकडे पाहतोय.
काळे ढग येतात म्हणून त्याच्या डोळ्यात आशा निर्माण होते. पण पाऊस न पडता ढग निघून गेले की त्या आशेचे रूपांतर चिंतेत होते.
हा केवळ एका शेतकऱ्याचा प्रश्न नाही.
हा आपल्या अन्नाचा प्रश्न आहे.
हा आपल्या बाजारपेठेचा प्रश्न आहे.
हा महागाईचा प्रश्न आहे.
हा पाण्याचा प्रश्न आहे.
आणि शेवटी हा आपल्या पुढच्या पिढीच्या भवितव्याचा प्रश्न आहे.
निसर्गाने दिलेला पाऊस आपण साठवला पाहिजे, पाणी जमिनीत मुरवले पाहिजे आणि झाडांचे संवर्धन केले पाहिजे. कारण उद्या पाऊस कमी पडला, विहिरी कोरड्या पडल्या आणि शेतात पीक उभे राहिले नाही, तर केवळ सरकारकडे किंवा निसर्गाकडे बोट दाखवून प्रश्न सुटणार नाही.
पावसाची वाट पाहताना पावसासाठी आवश्यक असलेला निसर्ग आपण जपतोय का, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
आकाशात ढग असतील, पण जमिनीवर झाडे नसतील तर पावसाची आस अधिकच बेचैन करणारी ठरू शकते.
म्हणूनच आजची हाक एकच—
‘पाऊस हवा असेल तर झाडे लावा, पाणी वाचवा आणि निसर्ग वाचवा!’
कारण पाऊस पडला तर फक्त जमीन भिजत नाही;
शेतकऱ्याची आशा भिजते, अन्नधान्याची शाश्वती वाढते आणि सर्वसामान्यांच्या आयुष्याला दिलासा मिळतो.
