Rjnews 27 मराठी – रमेश बनसोडे,
हिंदी सिनेमाच्या इतिहासाचा अभ्यास केला, तर अभिनयासोबतच निर्मिती, दिग्दर्शन आणि सिनेमाच्या नव्या शैलींना प्रोत्साहन देणाऱ्या काही मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये देव आनंद यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागते. सहा दशकांहून अधिक काळ ते हिंदी चित्रपटसृष्टीत सक्रिय राहिले आणि अभिनेता, निर्माता, दिग्दर्शक व लेखक अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे निभावल्या. त्यांच्या कारकिर्दीत १०० हून अधिक चित्रपटांचा समावेश आहे.
१९४६ मध्ये अभिनयाच्या क्षेत्रात पाऊल ठेवलेल्या देव आनंद यांनी सुरुवातीच्या काळात संघर्षाचा सामना केला. ‘जिद्दी’च्या यशाने त्यांना मोठी संधी मिळाली आणि ‘बाजी’नंतर त्यांची लोकप्रियता झपाट्याने वाढली. १९४९ मध्ये त्यांनी बंधू चेतन आनंद यांच्यासह नवकेतन फिल्म्सची स्थापना केली. या बॅनरखाली पुढे अनेक महत्त्वाचे चित्रपट निर्माण झाले आणि देव आनंद हे केवळ अभिनेता न राहता एक सर्जनशील निर्माता म्हणूनही पुढे आले.
१९५०च्या दशकात ‘जाल’, ‘टॅक्सी ड्रायव्हर’, ‘सी.आय.डी.’, ‘फंटूश’, ‘पेइंग गेस्ट’, ‘काला पानी’ आणि ‘काला बाजार’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांना आघाडीच्या अभिनेत्यांच्या रांगेत नेले. १९५८ मध्ये ‘काला पानी’मधील अभिनयासाठी त्यांना फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर त्यांची रोमँटिक हिरो म्हणूनही प्रतिमा अधिक दृढ झाली. ‘हम दोनों’, ‘जॅब प्यार किसी से होता है’, ‘असली-नकली’ आणि ‘तेरे घर के सामने’ या चित्रपटांनी या प्रतिमेला आणखी बळ दिले.
मात्र देव आनंद यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा ठरला तो ‘गाईड’. आर. के. नारायण यांच्या कादंबरीवर आधारित या चित्रपटात देव आनंद यांनी राजूची भूमिका साकारली. विजय आनंद यांच्या दिग्दर्शनाखाली तयार झालेल्या या चित्रपटाने प्रेम, नातेसंबंध, नैतिकता आणि आत्मपरिवर्तन अशा गुंतागुंतीच्या विषयांना स्पर्श केला. ‘गाईड’ला मोठे समीक्षक आणि व्यावसायिक यश मिळाले आणि फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, दिग्दर्शक, अभिनेता आणि अभिनेत्री अशा चार प्रमुख पुरस्कारांसह एकूण सात पुरस्कार मिळाले.
‘गाईड’नंतर देव आनंद यांची कारकीर्द आणखी उंचावली. **‘ज्वेल थीफ’**ने रहस्यपटातील त्यांची शैली दाखवली, तर **‘जॉनी मेरा नाम’**ने १९७० मध्ये प्रचंड व्यावसायिक यश मिळवून दिले. त्यानंतर ‘हरे रामा हरे कृष्णा’, ‘हीरा पन्ना’, ‘अमीर गरीब’, ‘वॉरंट’, ‘देस परदेस’ अशा चित्रपटांतून त्यांनी वेगवेगळ्या भूमिका साकारल्या.
देव आनंद यांनी दिग्दर्शनातही पाऊल टाकले. ‘प्रेम पुजारी’पासून सुरू झालेल्या या प्रवासात त्यांनी कथाकथन आणि सामाजिक आशयावरही प्रयोग केले. त्यांच्या चित्रपटांत त्या काळातील बदलती भारतीय जीवनशैली, तरुणाईची मानसिकता आणि सामाजिक प्रश्न यांचे प्रतिबिंब दिसून येते. अभिनयाच्या पारंपरिक चौकटीपलीकडे जाऊन स्वतःची शैली कायम ठेवणे हीच त्यांच्या कारकिर्दीची मोठी वैशिष्ट्ये होती.
देव आनंद यांच्या लोकप्रियतेमागे आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे त्यांची स्वतःची ‘स्टार पर्सनॅलिटी’. त्यांचा वेगवान बोलण्याचा अंदाज, मान हलवण्याची लकब, उंच व्यक्तिमत्त्व, काळा कोट-सूट, विशिष्ट हेअरस्टाईल आणि रोमँटिक प्रतिमा यांचा संपूर्ण मिलाफ पडद्यावर दिसत होता. त्यामुळे ते केवळ व्यक्तिरेखा साकारणारे अभिनेते राहिले नाहीत; तर ‘देव आनंद’ हीच एक स्वतंत्र सिनेमॅटिक शैली बनली.
दीर्घ आणि उल्लेखनीय कारकिर्दीचा गौरव म्हणून भारत सरकारने त्यांना २००१ मध्ये पद्मभूषण प्रदान केला. त्यानंतर २००२ मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्काराने त्यांचा सन्मान करण्यात आला. पद्म पुरस्कारांच्या अधिकृत नोंदींत देव आनंद यांचे नाव समाविष्ट आहे.
३ डिसेंबर २०११ रोजी लंडन येथे देव आनंद यांचे निधन झाले. मात्र त्यांच्या निधनाने त्यांची लोकप्रियता संपली नाही. ‘गाईड’, ‘काला पानी’, ‘सी.आय.डी.’, ‘ज्वेल थीफ’, ‘जॉनी मेरा नाम’ यांसारखे चित्रपट आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत. काळाच्या पडद्याआड गेलेला अभिनेता अनेकदा विस्मृतीत जातो; पण देव आनंद यांच्याबाबत उलट घडले—काळ पुढे गेला, पिढ्या बदलल्या, तरी ‘एव्हरग्रीन’ ही त्यांची ओळख कायम राहिली.
