पुणे जिल्ह्यात ऑक्टोबर हीटचा तडाखा; दुष्काळाचे सावट गडद, रब्बी हंगामासमोर आव्हान

Rjnews 27 मराठी – रमेश बनसोडे 

पुणे शहरात तापमान ३५.९ अंशांवर; राज्यात यंदा पावसाची मोठी तूट, वाढत्या उष्णतेमुळे जमिनीतील ओलावा आणि पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता

पावसाळा संपताच वातावरणात गारवा जाणवायला हवा; मात्र यंदा ऑक्टोबर महिन्यातच उन्हाचा कडाका वाढल्याने पुणे जिल्ह्यातील नागरिक आणि शेतकरी दोघेही चिंतेत पडले आहेत. सकाळपासून जाणवणारी उष्णता, दुपारच्या वेळी उन्हाचे तीव्र चटके आणि पावसाने घेतलेली दीर्घ विश्रांती यामुळे जिल्ह्यातील शेतीसमोर पाणीटंचाईचे आव्हान उभे राहण्याची शक्यता आहे. एकीकडे ऑक्टोबर हीटचा वाढता प्रभाव, तर दुसरीकडे यंदाच्या पावसातील तूट यामुळे खरीप हंगामातील पिकांचे नुकसान आणि आगामी रब्बी हंगामाच्या नियोजनाबाबत प्रश्न उपस्थित होत आहेत.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या नोंदींवर आधारित वृत्तानुसार, पुणे शहरातील शिवाजीनगर येथे ८ ऑक्टोबर रोजी कमाल तापमान ३५.२ अंश सेल्सिअस नोंदवण्यात आले. त्यापूर्वी ६ ऑक्टोबर रोजी तापमान ३५.७ अंशांपर्यंत पोहोचले होते. ऑक्टोबर महिन्यातील वाढत्या तापमानामुळे शहरासह परिसरात उन्हाचा चटका अधिक जाणवू लागला आहे. ११ ऑक्टोबर रोजी पुणे शहरात कमाल तापमान ३४ ते ३५ अंश सेल्सिअस आणि किमान तापमान २२ अंशांच्या आसपास राहण्याचा अंदाज आहे. पुढील काही दिवसही उष्ण आणि मुख्यतः कोरडे हवामान राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

हवामान विभागाच्या मासिक अंदाजानुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत महाराष्ट्रात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता असून, राज्याच्या बहुतांश भागांत कमाल आणि किमान तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याचे संकेत आहेत. त्यामुळे सध्या जाणवणारी उष्णता आणि जमिनीतील ओलावा कमी होण्याची शक्यता याकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

राज्यात पावसाची तूट; पुणे जिल्ह्याच्या परिस्थितीकडे लक्ष

यंदाच्या पावसाळ्यात महाराष्ट्रातील अनेक भागांत अपेक्षेपेक्षा कमी पाऊस नोंदवण्यात आला. ३० सप्टेंबरपर्यंतच्या पावसाळी हंगामातील आकडेवारीनुसार, राज्यात १ जून ते ३० सप्टेंबर या कालावधीत सरासरी ९९४.५ मिलिमीटर पाऊस अपेक्षित असताना प्रत्यक्षात ८०४.४ मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली. म्हणजेच राज्यात सरासरीच्या तुलनेत सुमारे १९ टक्के कमी पाऊस झाला.

राज्यातील पावसाचे वितरणही असमान राहिले. काही जिल्ह्यांत तुलनेने चांगला पाऊस झाला, तर काही भागांत मोठी तूट नोंदवण्यात आली. त्यामुळे पावसाळ्याची सरासरी संपली असली तरी प्रत्येक जिल्ह्यातील आणि तालुक्यातील परिस्थिती वेगवेगळी आहे.

पुणे जिल्ह्यातील बारामती, इंदापूर, दौंड, शिरूर आणि पुरंदर यांसारख्या भागांमध्ये शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता, पावसाची तालुकानिहाय तूट आणि जमिनीतील ओलावा हे मुद्दे महत्त्वाचे ठरणार आहेत. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीमध्ये पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम थेट उत्पादनावर होऊ शकतो.

मात्र, राज्यातील पावसाच्या तुटीची आकडेवारी म्हणजे पुणे जिल्ह्यातही तितक्याच प्रमाणात पाऊस कमी झाला, असा अर्थ होत नाही. जिल्ह्यातील तालुकानिहाय अधिकृत आकडेवारीच्या आधारेच स्थानिक परिस्थितीचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.

ऑक्टोबर हीटमुळे जमिनीतील ओलावा घटण्याची शक्यता

पावसाळ्यानंतर आकाश निरभ्र राहणे, दिवसा सूर्यप्रकाशाची तीव्रता वाढणे आणि पावसाचा खंड लांबणे यामुळे जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन वाढू शकते. याच परिस्थितीला सामान्यतः ‘ऑक्टोबर हीट’ असे म्हटले जाते.

पुणे जिल्ह्यात तापमान वाढत असताना पाऊसही पुरेशा प्रमाणात झाला नाही, तर जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे शेतकऱ्यांसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. विशेषतः हलक्या जमिनी, कमी पावसाचे क्षेत्र आणि सिंचनाची मर्यादित सुविधा असलेल्या शेतांमध्ये पाण्याची कमतरता अधिक जाणवू शकते.

जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्यास खरीप पिकांची वाढ, दाणे भरण्याची प्रक्रिया आणि रब्बी पेरणीची तयारी यावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आगामी काळात केवळ तापमान किती वाढते यापेक्षा जमिनीतील ओलावा किती टिकून राहतो, याला अधिक महत्त्व असेल.

खरीप पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होणार?

पुणे जिल्ह्यातील खरीप हंगामातील पिकांची अवस्था वेगवेगळी असल्याने वाढत्या तापमानाचा परिणामही पिकानुसार बदलू शकतो.

सोयाबीन, बाजरी आणि इतर खरीप पिकांच्या वाढीच्या किंवा दाणे भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते. काही पिकांची काढणी जवळ आली असल्यास उष्णतेचा परिणाम वेगळा असू शकतो; मात्र पिकांची परिपक्वता पूर्ण होण्यापूर्वी पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास नुकसान वाढू शकते.

दुसरीकडे, ऊस, भाजीपाला आणि फळबागांसारख्या पिकांमध्ये वाढत्या तापमानामुळे पाण्याची गरज वाढू शकते. सिंचनासाठी पुरेसे पाणी उपलब्ध नसल्यास शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च वाढण्याबरोबरच पिकांच्या वाढीवरही परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पिकांची सद्यस्थिती, जमिनीतील ओलावा आणि उपलब्ध पाणीसाठा लक्षात घेऊन सिंचनाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

रब्बी हंगामासमोर मोठे आव्हान

ऑक्टोबर महिना हा रब्बी हंगामाच्या तयारीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असतो. पुणे जिल्ह्यात ज्वारी, हरभरा, गहू आणि इतर रब्बी पिकांच्या पेरणीचे नियोजन या काळात केले जाते.

मात्र, पावसाने दीर्घकाळ विश्रांती घेतल्यास जमिनीत पेरणीसाठी आवश्यक ओलावा उपलब्ध राहील का, हा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. विशेषतः कोरडवाहू क्षेत्रांमध्ये पेरणीसाठी योग्य परिस्थिती नसल्यास शेतकऱ्यांना पेरणी पुढे ढकलावी लागू शकते.

वेळेवर पेरणी न झाल्यास पिकांच्या वाढीच्या कालावधीवर परिणाम होऊ शकतो. परिणामी उत्पादन कमी होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीतील ओलावा तपासून, स्थानिक हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन आणि कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार पेरणीचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

धरणांत पाणी असले तरी प्रत्येक शेताला पुरेलच असे नाही

पुणे जिल्ह्यातील पाणीपुरवठ्याच्या दृष्टीने खडकवासला, पानशेत, वरसगाव आणि टेमघर या धरणांना महत्त्व आहे. मात्र, धरणांमधील पाणीसाठा आणि ग्रामीण भागातील प्रत्येक शेताला उपलब्ध होणारे पाणी यामध्ये फरक आहे.

पुणे शहराचा पाणीपुरवठा, ग्रामीण भागातील पिण्याच्या पाण्याची गरज आणि शेतीसाठी आवश्यक सिंचन या वेगवेगळ्या गरजा आहेत. त्यामुळे धरणांमध्ये समाधानकारक पाणीसाठा असला तरी जिल्ह्यातील पावसावर अवलंबून असलेल्या प्रत्येक भागातील पाणीटंचाई दूर होईलच असे नाही.

दुष्काळी परिस्थितीचा सामना करणाऱ्या भागांना पाणी उपलब्ध करून देणे आणि शहराच्या पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करणे, या दोन्ही बाबींचा समतोल साधावा लागणार आहे. त्यामुळे आगामी काळात पाण्याचा काटकसरीने वापर, उपलब्ध साठ्यांचे नियोजन आणि ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठ्याला प्राधान्य देणे महत्त्वाचे ठरेल.

पुणे जिल्ह्यात खरा दुष्काळ आहे का?

सध्या सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील परिस्थितीला दुष्काळ म्हणता येईल का?

याचे उत्तर केवळ वाढत्या तापमानावरून देता येत नाही. दुष्काळाचे स्वरूप ठरवताना पावसाची तूट, पावसातील खंड, जमिनीतील ओलावा, भूजलपातळी, पिकांची स्थिती, जलसाठे आणि पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता अशा अनेक बाबींचा विचार केला जातो.

राज्यातील काही भागांत दुष्काळी परिस्थिती गंभीर असल्याचे वृत्त असून, बाधित शेतीचे नुकसान निश्चित करण्यासाठी पंचनाम्यांची प्रक्रिया सुरू असल्याचेही समोर आले आहे. मात्र, पुणे जिल्ह्यातील कोणते तालुके किती प्रमाणात बाधित आहेत आणि कोणत्या क्षेत्राला अधिकृतपणे दुष्काळी मदत लागू होऊ शकते, यासाठी प्रशासनाच्या तालुकानिहाय अहवालांची पडताळणी आवश्यक आहे.

त्यामुळे पुणे जिल्ह्यात दुष्काळाचे सावट आहे, असे म्हणणे परिस्थितीच्या गांभीर्याशी सुसंगत ठरू शकते; परंतु संपूर्ण जिल्ह्यात अधिकृत दुष्काळ घोषित झाला आहे, असा निष्कर्ष अधिकृत आदेशाशिवाय काढता येणार नाही.

शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

वाढत्या उष्णतेच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. जमिनीतील ओलावा तपासूनच रब्बी पेरणीचा निर्णय घ्यावा. शक्य असेल तेथे ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर करावा. फळबागा आणि भाजीपाला पिकांना आवश्यकतेनुसार पाणी द्यावे.

पिकांची अवस्था आणि जमिनीचा प्रकार लक्षात घेऊन कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार उपाययोजना कराव्यात. जनावरांसाठी पिण्याचे पाणी आणि चाऱ्याची उपलब्धता यांचेही नियोजन करावे. हवामान विभागाचे अंदाज आणि कृषी विभागाच्या सूचनांकडे लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.

 उष्णतेचा तडाखा आणि पशेतीसमोर दुहेरी संपुणे शहरातील तापमान ३५ अंशांच्या पुढे पोहोचणे, राज्यातील पावसाची तूट आणि आगामी काळात कमी पावसाचा अंदाज या बाबींमुळे पुणे जिल्ह्यातील शेतीसमोर आव्हाने निर्माण झाली आहेत. पावसाचा खंड कायम राहिल्यास जमिनीतील ओलावा कमी होणे, पिकांना पाण्याचा ताण जाणवणे आणि रब्बी हंगामाच्या नियोजनात अडचणी निर्माण होण्याची शक्यता आहे.मात्र, दुष्काळाची तीव्रता ठरवण्यासाठी तालुकानिहाय पर्जन्यमान, पिकांचे नुकसान, भूजलपातळी आणि प्रशासनाच्या अधिकृत मूल्यांकनाचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

Author: संपादक - रमेश मनोहर बनसोडे

जाहिरात व बातमीसाठी संपर्क -, 9359541560