कागदाची ताकद, डिजिटलचा वेग आणि पत्रकारितेची खरी कसोटी

कागदाची ताकद, डिजिटलचा वेग आणि पत्रकारितेची खरी कसोटी

संपादकीय | सह्याद्रीचा आवाज- रमेश बनसोडे,

 

काळ बदलतो, तंत्रज्ञान बदलते आणि त्याबरोबर समाजाच्या माहिती मिळविण्याच्या सवयीही बदलतात. एकेकाळी सकाळच्या चहासोबत हातात येणारे वर्तमानपत्र हेच जगाशी जोडणारे प्रमुख माध्यम होते. गावच्या पारावर, चावडीवर, कट्ट्यावर किंवा कार्यालयाच्या टेबलाभोवती वर्तमानपत्रातील एखाद्या बातमीवर तासन्‌तास चर्चा रंगायची. शब्दाला वजन होते आणि वर्तमानपत्राला विश्वासाचे स्थान होते.

 

मात्र आज परिस्थिती झपाट्याने बदलली आहे.

 

हातातील मोबाईलने बातमीला पंख दिले आहेत. एखादी घटना घडते आणि काही क्षणांत तिचे छायाचित्र, व्हिडिओ आणि प्राथमिक वृत्त हजारो-लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. अपघात असो, प्रशासनाचा निर्णय असो, अन्यायाची घटना असो किंवा एखाद्या सामान्य माणसाच्या प्रश्नाला वाचा फोडणारी घटना असो—डिजिटल माध्यमे क्षणार्धात ती माहिती समाजाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवतात.

 

याच ठिकाणी पारंपरिक मुद्रित माध्यमांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.

 

आज घटना घडते त्याच क्षणी डिजिटल माध्यमावर बातमी झळकते; आणि दुसऱ्या दिवशी त्याच घटनेचे वृत्त वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होते. परिणामी, वाचकाच्या मनात स्वाभाविक प्रश्न निर्माण होतो—“जी बातमी कालच मोबाईलवर वाचली, ती आज वर्तमानपत्रात का?”

 

हा प्रश्न केवळ प्रिंट मीडियाच्या वेगाचा नाही; तो बदलत्या काळाच्या गतीचा आहे.

 

मात्र म्हणून मुद्रित पत्रकारितेचा सूर्य मावळला आहे, असे म्हणणे घाईचे ठरेल. कारण डिजिटल माध्यमाकडे वेगाची ताकद आहे, तर मुद्रित माध्यमाकडे तपशील, संदर्भ, दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या पत्रकारितेची ताकद आहे.

 

डिजिटल माध्यमाच्या वेगाला नाकारून चालणार नाही; पण त्या वेगाबरोबर येणाऱ्या अप्रमाणित माहितीच्या धोक्याकडेही डोळेझाक करता येणार नाही. “सर्वप्रथम” बातमी देण्याच्या नादात “सत्य” मागे पडले, तर पत्रकारितेचा आत्माच हरवतो.

 

कारण पत्रकारिता ही केवळ बातमी पोहोचविण्याची यंत्रणा नाही; ती सत्तेला प्रश्न विचारणारी, अन्यायाला वाचा फोडणारी आणि सामान्य माणसाच्या हक्कांसाठी उभी राहणारी लोकशाहीची प्रहरी व्यवस्था आहे.

 

सरकार असो, प्रशासन असो किंवा समाजातील कोणतीही प्रभावशाली व्यक्ती—चूक झाली तर प्रश्न विचारणे हे माध्यमांचे कर्तव्य आहे. एखाद्या निर्णयामुळे सामान्य नागरिक त्रस्त होत असेल, एखाद्या यंत्रणेत अनियमितता असेल किंवा एखाद्या दुर्बल घटकावर अन्याय होत असेल, तर त्या प्रश्नाला प्रकाशझोतात आणण्याचे धाडस पत्रकारितेत असलेच पाहिजे.

 

म्हणून डिजिटल मीडिया विरुद्ध प्रिंट मीडिया अशी लढाई उभी करण्यापेक्षा दोन्ही माध्यमांच्या सामर्थ्याचा समाजहितासाठी उपयोग करणे ही काळाची गरज आहे.

 

डिजिटल माध्यमांनी वेग द्यावा;

प्रिंट माध्यमांनी संदर्भ आणि सखोलता द्यावी;

आणि दोघांनी मिळून सत्याला आवाज द्यावा.

 

आज मोबाईलच्या पडद्यावर बातमी सर्वप्रथम दिसते; पण उद्या इतिहास लिहिताना कोणती माहिती विश्वासाने संदर्भ म्हणून वापरली जाईल, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

 

पत्रकारितेचे भविष्य कागदात आहे की मोबाईलमध्ये, हा प्रश्न गौण आहे.

 

खरा प्रश्न हा आहे—

 

“माध्यम कोणतेही असो; त्यामागे सत्याचा आग्रह, निर्भीड लेखणी आणि जनतेप्रती निष्ठा आहे का?”

 

कारण माध्यम बदलले तरी पत्रकारितेची मूल्ये बदलता कामा नयेत.

 

बातमीच्या वेगापेक्षा सत्याचा वेग मोठा असावा,

आणि प्रसिद्धीच्या मोहापेक्षा जनतेच्या विश्वासाला अधिक किंमत असावी!

 

सह्याद्रीचा आवाज —

 

कागदावरचा शब्द असो वा मोबाईलवरील संदेश;

 

सत्यासाठी उभी राहणारी लेखणी कधीच कालबाह्य होत नाही!