वाघेश्वर विद्याधाममध्ये भटके विमुक्त दिवस उत्साहात साजराभटक्या-विमुक्त समाजाचा इतिहास, संस्कृती आणि योगदान विद्यार्थ्यांसमोर उलगडले
मांडवगण फराटा : प्रतिनिधी
मांडवगण फराटा येथील श्री वाघेश्वर विद्याधाम प्रशाला येथे भटके विमुक्त दिवस उत्साहपूर्ण वातावरणात साजरा करण्यात आला. या विशेष दिनाच्या निमित्ताने भटक्या-विमुक्त समाजाचा इतिहास, त्यांचे स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान, पारंपरिक संस्कृती, विविध समाजघटकांचे कार्य तसेच आजच्या काळातील सामाजिक व शैक्षणिक प्रश्न यांवर मार्गदर्शन करण्यात आले.
कार्यक्रमात प्रमुख मार्गदर्शक म्हणून उपस्थित असलेल्या श्रीकांत स्वरूप खोमणे यांनी विद्यार्थ्यांना संबोधित करताना भटके विमुक्त दिवस साजरा करण्यामागील इतिहास आणि त्याचे सामाजिक महत्त्व सविस्तरपणे उलगडून सांगितले.
श्रीकांत खोमणे म्हणाले की, भटके-विमुक्त हा केवळ समाजातील एक घटक नसून ती भारताच्या समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण संस्कृतीची ओळख आहे. भारतातील ‘विविधतेत एकता’ या संकल्पनेचे भटके-विमुक्त समाज हे एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.
यावेळी त्यांनी मसनजोगी, नंदीवाले, लमाण, रामोशी, बंजारा, कैकाडी, पारधी तसेच विविध भटक्या-विमुक्त जमातींच्या इतिहासाची माहिती विद्यार्थ्यांना दिली. या समाजघटकांनी आपल्या परंपरा, व्यवसाय, कौशल्य आणि शौर्याच्या माध्यमातून भारतीय समाजव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण योगदान दिल्याचे त्यांनी सांगितले.
रामोशी समाजाच्या इतिहासाचा उल्लेख करताना त्यांनी या समाजाकडे असलेली वतने आणि किल्ल्यांच्या राखणदारीची जबाबदारी याबाबत माहिती दिली. नंदीवाले समाजाच्या पारंपरिक कार्यपद्धतीचा तसेच स्वराज्य आणि स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात संदेश व माहितीच्या देवाणघेवाणीत विविध भटक्या समाजघटकांनी बजावलेल्या भूमिकेचाही त्यांनी उल्लेख केला.
कैकाडी आणि पारधी समाजाच्या पारंपरिक व्यवसायांची माहिती देताना त्यांच्या पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या कौशल्यांचा गौरव करण्यात आला. तसेच बंजारा समाजाचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक योगदान, त्यांच्या चालीरीती, पारंपरिक वेशभूषा आणि जीवनपद्धतीवरही खोमणे यांनी भाष्य केले.
विद्यार्थ्यांसमोर मांडले प्रभावी उदाहरण
भटक्या समाजाच्या पारंपरिक कौशल्यांचे महत्त्व पटवून देताना श्रीकांत खोमणे यांनी विद्यार्थ्यांसमोर एक प्रश्न उपस्थित केला. “ताजमहाल कोणी बांधला?” असा प्रश्न त्यांनी विचारताच विद्यार्थ्यांकडून सहजपणे “शहाजहानने” असे उत्तर आले.
यावेळी खोमणे यांनी इतिहासातील वास्तू उभारणीमध्ये कारागीर, लोहार, सुतार आणि विविध पारंपरिक कौशल्य असलेल्या समाजघटकांचे योगदान अधोरेखित केले. भव्य वास्तूंच्या निर्मितीमागे केवळ राजसत्तेचा नव्हे, तर त्या काळातील कुशल कारागीर आणि श्रमिक समाजाच्या परिश्रमांचाही मोठा वाटा असल्याचे त्यांनी विद्यार्थ्यांना समजावून सांगितले. भारतातील अनेक वास्तूंवरील कलाकुसर आणि नक्षीकामामध्ये पारंपरिक कारागीर समाजाच्या कौशल्याचे योगदान असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
आद्य क्रांतिवीर राजे उमाजी नाईक यांच्या कार्याचा गौरव
स्वातंत्र्यलढ्यातील भटक्या-विमुक्त समाजाच्या योगदानाबाबत बोलताना श्रीकांत खोमणे यांनी आद्य क्रांतिवीर राजे उमाजी नाईक यांच्या कार्याचा विशेष उल्लेख केला. ब्रिटिश सत्तेविरोधात त्यांनी उभारलेल्या संघर्षाची माहिती विद्यार्थ्यांना देण्यात आली.
यावेळी राजे उमाजी नाईक यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध जारी केलेल्या लेखी जाहीरनाम्याचा संदर्भ देत त्यामागील क्रांतिकारी विचार विद्यार्थ्यांसमोर मांडण्यात आले. खोमणे यांनी सांगितले की, देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक क्रांतिकारकांनी आपले जीवन समर्पित केले असून प्रत्येक क्रांतिकारकाच्या कार्याचा योग्य सन्मान होणे आवश्यक आहे.
“देशासाठी योगदान देणाऱ्या प्रत्येक क्रांतिकारकाचा इतिहास पुढील पिढीपर्यंत पोहोचला पाहिजे. त्यांच्या कार्याला योग्य तो सन्मान मिळणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे,” असे मत त्यांनी व्यक्त केले.
भटक्या-विमुक्त समाजासमोरील प्रश्नांवर मीरा राठोड यांचे मार्गदर्शन
कार्यक्रमात मीरा राठोड यांनीही विद्यार्थ्यांशी आणि उपस्थितांशी संवाद साधला. भटक्या-विमुक्त समाजासोबत काम करत असताना या समाजासमोर असलेल्या अनेक प्रश्नांचा प्रत्यक्ष अनुभव येत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
विशेषतः महिलांमधील शिक्षणाचा अभाव आणि आरोग्याविषयीची अपुरी जागरूकता हे गंभीर प्रश्न असल्याचे त्यांनी नमूद केले. आगामी काळात या विषयांवर अधिक प्रभावीपणे काम करण्याचा निर्धार त्यांनी व्यक्त केला.
मीरा राठोड म्हणाल्या की, भटके विमुक्त दिवस साजरा करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे या समाजाला त्यांच्या इतिहासाची, संस्कृतीची आणि योगदानाची जाणीव करून देणे. आजचा समाज आपल्या पारंपरिक इतिहासापासून दूर जात असल्याने त्याला मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी अशा उपक्रमांची आवश्यकता आहे.
भटक्या-विमुक्त समाजाला स्वतःचा इतिहास समजला तरच त्यांचे सांस्कृतिक अस्तित्व अधिक सक्षम होईल आणि पुढील पिढीला प्रगतीची योग्य दिशा मिळेल, असेही त्यांनी सांगितले.
महिलांच्या सक्षमीकरणाबाबत बोलताना त्यांनी विविध शासकीय योजनांचा उल्लेख केला. एकल महिला, विधवा महिला आणि इतर गरजू घटकांसाठी शासनाच्या विविध योजना उपलब्ध असून त्यांचा लाभ जास्तीत जास्त महिलांपर्यंत आणि विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी पुढील काळात प्रयत्न करण्यात येतील, असे त्यांनी आश्वासन दिले.
31 ऑगस्ट 1952 च्या ऐतिहासिक दिवसाचे महत्त्व
कार्यक्रमाच्या समारोपप्रसंगी श्री वाघेश्वर विद्याधाम प्रशालेचे उपप्राचार्य पाचकर सर यांनी उपस्थितांचे आभार मानले. आपल्या भाषणात त्यांनी भटके विमुक्त दिवसाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित केले.
ते म्हणाले की, भारताला 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य मिळाले असले तरी काही भटक्या-विमुक्त समाजघटकांना स्वातंत्र्याचा पूर्ण अनुभव मिळण्यासाठी आणखी काही काळ प्रतीक्षा करावी लागली. 31 ऑगस्ट 1952 हा दिवस या समाजाच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे भटके विमुक्त दिवस हा केवळ स्मरणाचा दिवस नसून सामाजिक परिवर्तन, स्वाभिमान आणि मुख्य प्रवाहात समावेशकतेचा संदेश देणारा दिवस असल्याचे त्यांनी सांगितले.
“यापुढे भटके विमुक्त दिवस हा केवळ एक कार्यक्रम म्हणून नव्हे, तर सामाजिक जागृती आणि क्रांतिकारी विचारांचा दिवस म्हणून साजरा केला जाईल,” अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली.श्रीकांत खोमणे आणि मीरा राठोड हे भटक्या-विमुक्त समाजातील वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी कार्यरत असून त्यांच्या सामाजिक कार्यासाठी शाळेकडून आवश्यक ते सहकार्य पुढील काळात करण्यात येईल, असेही पाचकर सर यांनी सांगितले.कार्यक्रमाच्या शेवटी शाळेत येऊन विद्यार्थ्यांना भटक्या-विमुक्त समाजाचा इतिहास, संस्कृती आणि सामाजिक प्रश्न याविषयी मार्गदर्शन केल्याबद्दल श्रीकांत खोमणे आणि मीरा राठोड यांचे शाळेच्या वतीने आभार मानण्यात आले.
या कार्यक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना भटक्या-विमुक्त समाजाच्या समृद्ध इतिहासाची, त्यांच्या शौर्याची, सांस्कृतिक परंपरांची आणि देशाच्या जडणघडणीतील योगदानाची माहिती मिळाली. तसेच समाजातील वंचित घटकांना शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक न्यायाच्या माध्यमातून मुख्य प्रवाहात आणण्याची गरजही या कार्यक्रमातून अधोरेखित करण्यात आली.
