“LPG ते CBG… गॅसचा खेळ नेमका काय? स्वयंपाकघरापासून वाहनांपर्यंत वापरल्या जाणाऱ्या गॅसचे फायदे, तोटे आणि वास्तव”
प्रतिनिधी | विशेष लेख- रमेश बनसोडे
आजच्या आधुनिक जीवनात गॅसशिवाय दैनंदिन व्यवहाराची कल्पनाच करता येत नाही. घरातील स्वयंपाक असो, वाहनांची धावपळ असो, उद्योगधंदे असोत किंवा पर्यावरणपूरक ऊर्जेचा शोध — सर्वत्र वेगवेगळ्या प्रकारचे गॅस वापरले जात आहेत. LPG, CNG, PNG आणि CBG हे चार गॅस आज सर्वाधिक चर्चेत आहेत. मात्र सामान्य नागरिकांच्या मनात अनेक प्रश्न आहेत — या गॅसमध्ये नेमका फरक काय? कोणता गॅस कशासाठी वापरला जातो? कोणता अधिक सुरक्षित आणि स्वस्त आहे? त्याचे दुष्परिणाम काय आहेत?
याच प्रश्नांचा सखोल वेध घेणारा हा विशेष लेख…
LPG म्हणजे काय?
LPG म्हणजे Liquefied Petroleum Gas. हा गॅस मुख्यतः प्रोपेन आणि ब्युटेन या वायूंपासून तयार केला जातो. पेट्रोलियम शुद्धीकरण प्रक्रियेदरम्यान हा गॅस मिळतो. दाबाखाली हा द्रवरूपात सिलिंडरमध्ये भरला जातो.
LPG चा वापर कोठे होतो?
घरगुती स्वयंपाकासाठी
हॉटेल आणि ढाबे
औद्योगिक भट्ट्या
काही वाहनांमध्ये ऑटो गॅस म्हणून
LPG चे फायदे
पटकन पेटतो
उष्णता जास्त निर्माण करतो
स्वयंपाक जलद होतो
सहज उपलब्ध
LPG चे दुष्परिणाम
गॅस गळती झाल्यास स्फोटाचा धोका
कार्बन उत्सर्जनामुळे पर्यावरणावर परिणाम
बंद खोलीत वापर धोकादायक
सिलिंडर वाहतूक आणि साठवण धोकादायक ठरू शकते
CNG म्हणजे काय?
CNG म्हणजे Compressed Natural Gas. हा मुख्यतः मिथेन (Methane) वायूपासून बनलेला असतो. नैसर्गिक वायूला उच्च दाबाने संकुचित करून वाहनांसाठी वापरला जातो.
CNG चा वापर
कार, रिक्षा, बस
काही औद्योगिक यंत्रणा
वीज निर्मिती
CNG चे फायदे
पेट्रोल-डिझेलपेक्षा स्वस्त
प्रदूषण कमी
इंजिनची झीज कमी
पर्यावरणपूरक इंधन
CNG चे दुष्परिणाम
गॅस स्टेशन कमी असल्यास अडचण
वाहनात सिलिंडरमुळे जागा कमी होते
गळती झाल्यास आग लागू शकते
कमी दाबामुळे काही वाहनांची पॉवर कमी जाणवते
PNG म्हणजे काय?
PNG म्हणजे Piped Natural Gas. हा देखील नैसर्गिक मिथेन गॅसच असतो; मात्र तो पाइपलाइनद्वारे थेट घरांमध्ये किंवा उद्योगांमध्ये पुरवला जातो.
PNG चा वापर
घरगुती स्वयंपाक
मोठे उद्योग
हॉटेल्स आणि रुग्णालये
PNG चे फायदे
सिलिंडरची गरज नाही
सतत गॅस उपलब्ध
सुरक्षित प्रणाली
मीटरनुसार बिलिंग
PNG चे दुष्परिणाम
पाइपलाइन नसलेल्या भागात उपलब्ध नाही
मोठी गळती झाल्यास धोका
सुरुवातीला कनेक्शन खर्च जास्त
CBG म्हणजे काय?
CBG म्हणजे Compressed Bio Gas. हा शेण, ऊसाचा कचरा, अन्नकचरा, कृषी अवशेष यांपासून तयार केला जाणारा जैविक गॅस आहे. बायोगॅस शुद्ध करून त्याला CNG प्रमाणे वापरण्यायोग्य बनवले जाते.
CBG चा वापर
वाहनांसाठी इंधन
उद्योग
वीज निर्मिती
ग्रामीण भागातील ऊर्जा प्रकल्प
CBG चे फायदे
पर्यावरणपूरक
शेती कचऱ्याचा पुनर्वापर
कार्बन उत्सर्जन कमी
शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाची संधी
CBG चे दुष्परिणाम
उत्पादन प्रकल्प महाग
तांत्रिक देखभाल आवश्यक
सर्वत्र उपलब्धता नाही
कोणत्या गॅसमध्ये काय असते?
गॅस
मुख्य घटक
LPG
प्रोपेन + ब्युटेन
CNG
मिथेन
PNG
मिथेन
CBG
जैविक स्त्रोतांपासून तयार मिथेन
कोणता गॅस सर्वाधिक उपयुक्त?
घरगुती वापरासाठी:
शहरांमध्ये PNG अधिक सोयीस्कर
ग्रामीण भागात LPG सर्वाधिक वापरला जातो
वाहनांसाठी:
CNG आर्थिक आणि पर्यावरणपूरक
भविष्यात CBG मोठा पर्याय ठरू शकतो
पर्यावरणासाठी:
CBG सर्वात हरित इंधन मानले जाते
पर्यावरणावर परिणाम किती गंभीर?
तज्ज्ञांच्या मते, पेट्रोल-डिझेलच्या तुलनेत CNG आणि CBG कमी प्रदूषण करतात. LPG मधून कार्बन उत्सर्जन होते, तर CBG हा कचऱ्याचा पुनर्वापर करून तयार होत असल्याने तो पर्यावरणपूरक मानला जातो. मात्र कोणताही गॅस पूर्णपणे धोकामुक्त नाही. गळती, अयोग्य साठवण आणि निष्काळजी वापर यामुळे मोठे अपघात होऊ शकतात.
भविष्यात कोणत्या गॅसची मागणी वाढणार?
ऊर्जा क्षेत्रातील अभ्यासकांच्या मते, भारतात पुढील काळात PNG आणि CBG यांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची शक्यता आहे. केंद्र सरकारदेखील हरित ऊर्जेला प्रोत्साहन देत असून, जैविक कचऱ्यापासून गॅस निर्मितीवर भर दिला जात आहे.
निष्कर्ष
गॅस हा आजच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला असला तरी योग्य माहिती आणि सुरक्षित वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. LPG, CNG, PNG आणि CBG या प्रत्येक गॅसचे स्वतःचे फायदे आणि तोटे आहेत. गरज, खर्च, उपलब्धता आणि सुरक्षितता लक्षात घेऊनच योग्य गॅसची निवड करणे आवश्यक आहे. पर्यावरणाचा समतोल राखत स्वस्त आणि सुरक्षित ऊर्जा उपलब्ध करून देणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज बनली आहे.
